Ottura asiya Uyghurliridin yétiship chiqqan tunji dölet rehbiri yoldash axunbabayéf

Muxbirimiz ümidwar
2014-03-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Ozbekistan ittipaqdash jumhuriyiti merkizi ijra'iye komitétining tunji re'isi yoldash axunbabayéf  (1885-1943)
Ozbekistan ittipaqdash jumhuriyiti merkizi ijra'iye komitétining tunji re'isi yoldash axunbabayéf (1885-1943)
Public Domain


Sowét ittipaqining her qaysi dewrliride we kéyinki musteqilliq dewrliride az nopusluq Uyghur xelqi ichidin pütün sowét ittipaqining ottura asiyadiki bir qanche ittipaqdash jumhuriyetliride yuqiri rehberlik wezipilirini atqurghan siyasiy rehberlermu yétiship chiqqan idi.

Ularning beziliri özbékistan we qazaqistan jumhuriyetlirining aliy rehberliri qataridin orun aldi. Musteqilliq dewride bolsa, yene bezi Uyghurlar jumhuriyetlerning aliy rehberliri we ministir derijilik wezipilerni atqurdi. Sowét ittipaqining ottura asiya rayonidiki Uyghurlardin yétiship chiqqan dölet rehberliri ichide yoldash axunbabayéfning ismi özgichidur.

Melumki, özbékistan jumhuriyitining jumhuriyet tarixi aldi bilen uning tunji re'isi yoldash axunbabayéftin bashlinidu.

Merghilanda tughulghan yoldash axunbabayéf ( 1885 - 1943) özbékistan ittipaqdash jumhuriyitining tunji rehbiri süpitide 1925 - 1938 - yilliri arisida özbékistan ittipaqdash jumhuriyiti merkiziy ijra'iye komitétining re'isi, 1938 - 1943 - yilliri özbékistan ittipaqdash jumhuriyiti aliy kéngishining re'isi bolup wezipe ötidi. Yoldash axunbabayéf 1925 - 1938 - yilliri arisida yene pütün sowét ittipaqining dölet rehberliri qatarigha kirgüzülgen bolup, u pütün sowét ittipaqi merkiziy ijra'iye komitétining ezaliqigha békitilip, mezkur salahiyette 13 yil turghan idi.

Elwette, yoldash axunbabayéfning millitining kim ikenliki heqqide türlük qarashlar bar. Özbékler uning özbék ikenlikini éytishidu. Lékin uning esli Uyghurlardin ikenlikimu kona témidur. Rusiyining ataqliq zhurnalisti fédor razzakof özining sowét arxip höjjetliri asasida yézip, 2009 - yili moskwada neshr qilghan "Siyasiy byurodiki chiriklik : qizil özbék délosi" mawzuluq kitabida "Yoldash axunbabayéf qeshqerliq Uyghur köchmen ewladi" dep ashkarilaydu. Shuning bilen bir waqitta yene, bir qisim uchur menbeliridimu yoldash axunbabayéfning Uyghur ikenliki körsitilgen. Yoldash axunbabayéfning esli ismi yoldash axun baba idi.

Tajikistan penler akadémiyisining akadémiki, rehim masof özining özbékistan jumhuriyitining qurulushi we sowét hökümitining sün'iy millet yasash siyasiti heqqide yazghan maqaliside yoldash axunbabayéf "Perghane Uyghurliridin" dep körsitidu.

Rusche meshhur kishilerni tonushturidighan énsiklopédiye tori "Akadémik.Ru"diki yoldash axunbabayéfning terjimihaligha a'it maqalide "Yoldash axunbabayéfning milliti Uyghur" dep körsitilgen.

Rus mutexessis walériy andréyéf özining "Özbék döliti heqqidiki oydurmilar" mawzuluq maqaliside "Özbékistan aliy sowétining uzun yilliq re'isi, özbék < kalinin bowa> yoldash axunbabayéf, perghanige yerleshken qeshqerliq Uyghur bay köchmenning ewladi" dep yazidu.

Yoldash axunbabayéfning Uyghur ikenliki sabiq sowét ittipaqining deslepki dewrliride resmiy yosunda mexpiy tutulghan bolup, xuddi wladimir il'ich lénin, léü trotskiy we bashqa köpligen sowét rehberlirining esli kélip chiqishining yehudiy ikenliki metbu'atlarda yézilmighandek, sowét hökümiti yoldash axunbabayéfni "Özbék xelqining shereplik oghli" dep teshwiq qilghan. Esli kélip chiqish jehettin perghanining yerlik ahalisi hésablanmighan qeshqeriyilik Uyghur perzentning 1925 - yili, özbékistan sowét sotsiyalistik ittipaqdash jumhuriyiti hökümitining rehbirilik wezipisige teyinlinishi moskwaning siyasiy oyunidin ibaret idi. Bu, moskwaning ottura asiyadiki gheyri resmiy musteqil jumhuriyet buxara xelq jumhuriyiti we xarezim xelq jumhuriyiti shuningdek moskwaning biwasite kontrolluqidiki türkistan sowét sotsiyalistik aptonom jumhuriyetlirini bikar qilip, uning ornida özbékistan sowét sotsiyalistik jumhuriyiti, türkmenistan sowét sotsiyalistik jumhuriyiti we tajikistan sowét sotsiyalistik aptonom jumhuriyiti hem qaraqirghiz aptonom oblastini tesis qilish pilanini ishqa ashurush shuningdek ottura asiya rayonidiki barliq qeshqerlikler, qipchaqlar, sartlar dep atalghan xelqlerning mutleq köpchilikini özbék étnik kimliki astigha merkezleshtürush istratégiyisini emelge ashurush üchün xizmet qildurulghan.

Yoldash axunbay oghli axunbabayéf 1916 - yili, merghilandiki char rusiyige qarshi qozghilanggha qatnashqan. 1921 - Yili, bolshéwiklar partiyisige eza bolghan hemde qizil armiyige qatniship, perghane wadisidiki sowét hökümitige qarshi musteqilliq heriketlirini basturush jengliride aktipliq körsitip, merghilandiki"Qoshchilar ittipaqi" ning re'isi bolghan.

U 1925 - yili, özbékistan kommunistik partiyisining 1 - qétimliq qurulush yighinigha merghilan wekili süpitide qatnashqanda, özbékistan kompartiyisi merkiziy byuro ezasi, merkiziy komitét ezasi hem özbékistanning aliy hakimiyet orgini hésablinidighan özbékistan sowét sotsiyalistik ittipaqdash jumhuriyiti merkiziy ijra'iye komitétining re'islikige békitilgen. Shu yilidin étibaren taki 1938 - yilighiche sowét ittipaqi merkiziy ijra'iye komitétining ezasi bolghan. Elwette, yoldash axunbabayéf stalin teripidin eyni waqittiki ottura asiya, kawkaziye rayonliridiki ittipaqdash jumhuriyetlerning asasiy milletliri ichidin sowét rehberliri qatarigha talliwélin'ghan birdin bir eng yuqiri menseptiki kishi bolsa kérek?

Esli qeshqeriyidin kelgen köchmen ewladi, anche köp sawadi bolmighan yoldash axunbabaning stalin teripidin ottura asiyadiki tunji ittipaqdash jumhuriyet shuningdek ottura asiyaning medeniyet, soda - iqtisad merkizi hésablinidighan özbékistanning dölet rehbirilik ornigha hemde pütün sowét ittipaqi aliy rehberliri qatarigha tallinishi stalinning milliy siyasiy istratégiyisi we sherq istratégiye pilanliri bilen zich baghlinishliq idi.

Toluq bet