Xitayning Uyghurlarni xitaygha mejburiy emgekke yötkesh siyasiti diqqet qozghidi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-03-03
Share
namayish-lozunka.jpg Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasetlirige qarshi lozunkilarning biri.
REUTERS

2 Yil ichide 80 mingdin artuq Uyghurning xitayning ichkiri ölkilirige mejburiy emgekke yötkelgenliki gherbte munazire témisi bolmaqta.

“Awstraliye istratégiyelik siyaset instituti” 1-mart élan qilghan doklatida 2017-yilidin 2019-yilighiche az dégende 80 mingdin artuq Uyghurning xitayning ichkiri ölkilirige mejburiy emgek üchün yötkelgenlikini élan qilghandin kéyin, gérmaniye hem yawropa metbu'atlirida buninggha alaqidar köpligen uchur we maqaliler élan qilindi.

Xewer we maqalilerde 1 milyondin artuq Uyghurning 2016-yilidin buyan atalmish “Qayta terbiyelesh merkizi” namidiki jaza lagérlirigha qamalghanliqi, tutqunlarning lagérda ten jazasi we rohiy bésimlargha uchrawatqanliqi, milliy kimlikidin ayrilishqa mejburliniwatqanliqi, méngisi yuyuliwatqanliqi tilgha élinip, bu lagérlarda “Özgirish ipadisi yaxshi” bolghan, yeni méngisi yuyulup bolghan Uyghurlarning mana emdi xitayning ichkiri ölkilirige mejburiy emgek üchün yötkiliwatqanliqi, xitayning Uyghurlarni jaza lagérliridin “Emgek lagérlirigha” yötkesh siyasitini yürgüzüshke bashlighanliqi ilgiri sürülgen.

Halbuki, xitay bayanatchiliri düshenbe küni béyjingda ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida “Awstraliye istratégiyelik siyaset instituti” élan qilghan doklatning “Héchqandaq asasi yoqlighini” tekitlep, Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish qilmishlirining mewjutluqini inkar qilghan.

Xitay tashqi ishlar bayanatchisi mundaq dégen: “Doklat héchqandaq pakitni asas qilmighan. Belki bu junggoning térrorizm we esebiylikke qarshi turup qolgha keltürgen netijilirige buzghunchiliq qilishni meqset qilghan.”

2-Mart küni gérmaniye neshrdin chiqidighan “Eynek” zhurnili “Xitay Uyghurlarni mejburiy emgek üchün döletning hemme yerlirige ewetmekte” namliq maqalini élan qildi.

Buningda Uyghurlar mejburiy emgek qiliwatqan xitaydiki 83 tin artuq chet'el zawutliri ichide gérmaniyening “Wolkiswagon”, “B m w”, “Bosh”, “Simens” qatarliq chong shirketliriningmu barliqi tilgha élinip, bu shirketlerning exlaqiy jehettin özlirige so'al qoyushi, mejburiy yötkilip ishlitiliwatqan Uyghurlarning ehwaligha sel qarimasliqi telep qilindi.

“Kündilik gézit” 2-mart élan qilghan “Lagérdin mejburiy emgekkiche” namliq maqalida gherb shirketlirini mal bilen teminlewatqan ichkiri xitaydiki Uyghur ishlemchilerning öz meyli bilen kelgen normal ishchilar emes, belki Uyghur diyaridiki lagérlardin yötkelgen tutqunlar ikenliki, ularning da'ima nazaret astida yashaydighanliqi, erkinlikidin mehrum qilin'ghanliqi, xalighanda zawutning sirtigha chiqalmaydighanliqi, chet'el muxbirlirigha gep qilishtinmu qorqidighanliqi bayan qilindi.

2-Mart awstriyening “Kurrer” sehipisi élan qilghan “Gherb shirketliri Uyghurlarning mejburiy emgekliridin nepke érishmekte” namliq xewerde, gherbtiki dangliq shirketler qolgha keltürüwatqan iqtisadiy menpe'etke xitayning ichkiri ölkiliride mejburiy ishlitiliwatqan Uyghurlarning qan-teri singgenliki, gherbning Uyghurlarning heq-hoquqini iqtisadiy menpe'etliri üchün qurban qiliwatqanliqi tilgha élindi.

“Itop xewerliri” sehipisi 2-mart élan qilghan “Mejburiy emgek we adem etkeschiliki” namliq xewerde xitaydiki 80 din artuq dangliq gherb shirketlirining tizimliki bérilgen bolup, bu shirketlerning mehsulatlirini Uyghur diyaridin mejburiy yötkep kélin'gen Uyghurlarning ishlepchiqiriwatqanliqi eskertildi.

Xewerde “Alma”, “Mikrosoft”, “Noki'a”, “Amazon”, “Nayiki” qatarliq dangliq shirketlerning namliri bu tizimlikke kirgüzülgen.

Gérmaniyediki Uyghur jama'et erbabi ablimit tursun ependining bildürüshiche, Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisige sel qarishi, xitay bilen bolghan tijariy alaqe seweblik xitaydiki gérmaniye shirketliri hazir gérmaniye jama'iti we kishilik hoquq organlirining qattiq bésimi astida turmaqta iken.

Swén lemkémeyér teripidin “Köznek” gézitide 2-mart élan qilin'ghan “Xitay onminglighan Uyghurni mejburiy emgekke salmaqta” namliq maqalida, xitay hakimiyitining awwal Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan jaza lagérliri siyasiti seweblik dunyaning eyiblishige uchrighan bolsa, emdilikte Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish seweblik qarshiliqlargha duch kéliwatqanliqi, bu mejburiy emgekning da'irisi gérmaniye shirketlirini öz ichige alidighanliqi söz béshi qilindi.

Uning bayan qilishiche, “1949-Yili xitay hakimiyiti ilgiriki sherqiy türkistanni bésiwalghandin kéyin bu rayonda siyasiy, iqtisadiy we medeniyet jehettin basturush élip barghan hemde izchil halda assimilyatsiye siyasiti yürgüzüp kelgen.”

Uning éytishiche yene, 2017-yilidin bashlap xitay hökümiti jaza lagérliri tüzümini qollinip 1 milyondin artuq Uyghurni lagérlargha soliwaldi. Bu jaydiki Uyghurlar siyasiy telim-terbiyege, özlirining medeniyiti we dinidin waz kéchishke mejburlanmaqta hetta qéyin-qistaqlargha élinmaqta. Bu lagérlarda “Awstraliye istratégiyelik siyaset instituti” éytqandek, “Hökümet rehberlikidiki medeniyet qirghinchiliqi programmisi” ijra qilinmaqta. Emdilikte bu lagérdin “Oqush püttürgenler” ning bir qismi xitaydiki gherb shirketlirige ewetilip mejburiy emgekke sélinmaqta.

“Bésim astidiki Uyghurlar: gérmaniye shirketliri xitaydiki mejburiy emgektin nep éliwatamdu?” namliq maqale 2-mart küni gérmaniyediki qiziq liniye sehipiliridin biri bolghan “T-online” torida élan qilindi.

Maqalida “Awstraliye istratégiyelik siyaset instituti” ning doklati asasida bir qisim gérmaniye shirketlirining Uyghurlarning mejburiy emgikidin menpe'etke érishiwatqanliqini qeyt qilindi.

Maqalida bayan qilinishiche, Uyghurlarning bir qismi lagérlarda “Qaytidin özgertilish” ning bésimlirigha uchrisa, yene bir qismi xitaygha ewetilip mejburiy emgekke sélinmaqta iken. Uyghurlar mejburiy ishlitiliwatqan xitaydiki ishlepchiqirish orunliri toqumichiliq zawutliri, mashina üsküniliri zawuti, téxnologiye shirketliri qatarliq köp xil sahelerge chétishliq bolup, gérmaniyening “Wolkiswagon”, “Da'imler”, “B m w”, “Jagu'ar” qatarliq shirketlirining Uyghurlar mesilisi bilen alaqisi barken.

D u q ning re'isi wekili, “Sherqiy türkistan ölimalar birliki” ning mu'awin re'isi turghunjan alawudén ependining eskertishiche, d u q ikki yildin buyan gérmaniye shirketlirining xitay bilen bolghan tijariy alaqini üzüshini telep qilip izchil pa'aliyet élip barmaqta iken.

“Gérmaniye qidiril jumhuriyiti kishilik hoquq we insanperwerlik yardimi komitéti” ning re'isi gyde jensen düshenbe küni mundaq dégen: “Hazirgha qeder ‛b m w‚, ‛wilkiswagon‚, ‛adidas‚ qatarliq shirketler shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliklirige asasen közini yumup keldi. Héchqandaq gérmaniye shirkiti xitayning zulum sistémisidin biwasite yaki wasitilik halda nepke érishishni oylimasliqi kérek. Nep éliwatqan bu shirketler emdi özlirining bu jehettiki térishchanliqi we wedisini körsitishi kérek.”

“Gérmaniye awazi” 2-mart élan qilghan “Gérmaniye shirketliri Uyghurlarning mejburiy emgikidin menpe'etke érishmekte” namliq xewerde nurghunlighan gherb shirketlirining Uyghurlarning mejburiy emgikidin payda körüwatqanliqini, bularning arisida gérmaniye shirketliridin, “Wolkiswagon”, “Da'imler”, “B m w”, “Adidas” we “Puma” qatarliq dangliq shirketlerningmu orun alghanliqini bildürgen.

Awstriyening döletlik radi'o-téléwiziye qanili bolghan “Orf” qanilimu düshenbe küni bu heqte “Uyghurlarning mejburiy emgikidin nepke érishiwatqan gherb shirketliri” namliq xewer élan qildi.

Yuqiriqilardin bashqa yene, bügün gérmaniye we yawropaning köpligen axbarat wasitiliride Uyghurlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqigha da'ir élan qilin'ghan nurghunlighan xewer, maqalilerni körüsh mumkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet