Ishchilar hoquqi birleshmisi: "Xitay zawutliridiki Uyghurlarni ixtiyari ishlewatidu, déyish bimenilik‏"

Muxbirimiz erkin
2020-03-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Teygu'ang(Tai Guang) ayaq zawutida qollirida xitay dölet bayriqini kötürüwalghan Uyghur ishlemchiler. 2019-Yili öktebir. (ASPI Ning doklatidin élin'ghan)
Teygu'ang(Tai Guang) ayaq zawutida qollirida xitay dölet bayriqini kötürüwalghan Uyghur ishlemchiler. 2019-Yili öktebir. (ASPI Ning doklatidin élin'ghan)
aspi.org.au

Amérikadiki "Ishchilar hoquqi birleshmisi" namliq emgek heqliri teshkilati xitay zawut-karxaniliridiki Uyghur ishchilirini öz ixtiyarliqi bilen ishlewatidu, déyishning bimenilik ikenliki, chünki xitaydiki zawut-karxanilarda mejburiy emgekke saqliniwatqan Uyghur ishchilirining öz pikirini erkin ipadilesh mumkinchiliki yoqlighini bildürdi. Bu sözlerni mezkur teshkilatning ijra'iye diréktori skot nowa radi'oyimizning ziyaritini qobul qilghanda tekitlidi. Skot nowaning ilgiri sürüshiche, "Mes'uliyetchan herqandaq bir shirket xitaydiki zawut-karxanilarda ishlewatqan Uyghurlarning mejburiy yötkep kélin'genlikini hés qilalaydiken." skot nowa bu sözlerni "Istratégiye siyaset instituti" namliq eqil ambirining 5‏-mart küni élan qilghan Uyghurlar heqqidiki doklatigha qarita éytqan.

"Istratégiye siyaset instituti" ning doklatida, xitayning 2017-2019‏‏-yili ariliqida az dégende 80 ming Uyghur we bashqa musulmanlarni xitaydiki her qaysi zawut-karxanilargha mejburiy yötkep, dunyadiki dangliq markilargha mehsulat ishleydighan bu orunlarda mejburiy emgekke salghanliqi ilgiri sürülgen. Doklatta qeyt qilinishiche, yötkelgen emgek küchlirining sani nahayiti kem mörcherlen'gen bolup, emeliyettiki san buningdin "Köp yuqiri" iken.

Skot nowa ziyaritimizni qobul qilghanda yuqiriqi doklat heqqide toxtilip, uning ishenchlik ikenlikini bildürdi. Skot nowa mundaq deydu: "Xitay hökümitining ikki yildin béri shinjang Uyghur aptonom rayonida mejburiy emgekni ishqa sélip, ijtima'iy kontrolluq élip bériwatqanliqi nahayiti éniq. Bu mejburiy emgekke alaqidar nurghun höjjet we shexsiy délolarni barliqqa keltürdi. Siz rayondiki herqandaq bir ishlepchiqirish ornida mejburiy emgek mewjut, dégenni qiyas qilalaysiz. Awstraliye istratégiye siyaset institutining doklatida xitay hökümitining ishchilarni Uyghur aptonom rayonidin xitayning ottura we sherqidiki rayonlargha yötkigenliki höjjetleshtürülgen. Doklattiki ishchilarning emgek shara'itidin ularning mejburiy ishlitiliwatqanliqi chiqip turidu. Bizning teshkilatimiz bu doklatning ishenchlik ikenlikige jezm qilidu. Uningdiki bayanlar ademni bek bi'aram qilidu."

"Istratégiye siyaset instituti" ning doklati dunyadiki bu dangliq markilarni osal ehwalgha chüshürüp qoydi. Bezi shirketler özlirining mejburiy emgekke chétishliq ikenlikini ret qilsa, beziler xitaydiki mal teminligüchi zawutlarda tekshürüsh élip bérip, héchqandaq mejburiy emgek alamiti bayqighanliqini ilgiri sürmekte. Firansiyening "Lokust" markiliq shirkiti doklatta tilgha élin'ghan dangliq markilirining biri. Uyghur diyarining jélilyüzi nahiyesidiki sana'et baghchisigha jaylashqan "Ili jowwen kiyim-kéchek shirkiti" firansiyening mezkur shirkitige "Lokust" markiliq peley ishlep kelgen. Bu shirketning bayanatchisi nalaliya bégunot ötken hepte birleshme agéntliqining bergen bayanatida, jowwen shirkiti ishligen 95 jüp peleyning yawropa bazirida sétilghanliqi, qalghan peleylerning ambarda ikenlikini bildürgen.

Uning tekitlishiche, "Lokust" shirkiti ghuljigha tekshürgüchi ewetip, ishchilar bilen sözleshken bolsimu, lékin mejburiy emgekke alaqidar héchqandaq endishe bayqimighan. Biraq skot nowa "Ili jowwen cheklik shirkiti" mejburiy emgekke chétishliq ikenlikini, deliller éniq bolsimu, lékin lokust shirkitining buni diqqetke almighanliqini tenqid qildi. Skot nowa mundaq dédi: "Biz firansiye markisi lokustning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki ili qazaq oblastigha jaylashqan bir zawutqa baghlan'ghanliqi, bu zawutning mejburiy emgekke chétishliq ikenlikini bayqiduq. Bu, mushu heptining bashlirida élan qilindi. Biz burun xotendiki teyda shirkitining mejburiy emgekke chétishliq ikenlikini höjjetleshtürgen iduq. Amérika hökümiti xoten teydaning bezi mehsulatlirini import qilishni cheklidi. Biz bu toghrisida yene qoshumche tekshürüsh élip bériwatimiz. Bu yerde so'al peyda qilghan zawut ilidiki jowwen kiyim-kéchek karxanisi bolup, u peley ishleydu. Uning ötken yili 3‏-aydin béri yighiwélish lagéridikilerni mejburiy ishlitiwatqanliqi ashkarilandi. Halbuki, lokust uningdin axirqi qétim ötken yili 9‏-ayda kirgüzgen. Ular 'wéritaz' namliq tekshürgüchi orunning sözige ishen'gen. Deliller éniq tursimu, lékin bu karxanida mejburiy emgek yoqlighini ilgiri sürgen. Bu yerde shirketning tekshürgüchi organ bilen oxshash mes'uliyiti bar. Buningda shirketler muresse qilghan. Chünki, shinjang üchün kiyim-kéchek ishlepchiqirishi bek muhim."

Awstraliye "Istratégiyelik siyaset instituti" ning doklatida, Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishqa chétishliq 27 zawutni éniqlap chiqqan bolup, bu zawutlar nayki, gep, lokust, alma, samsung, soniy, dél qatarliq dunyadiki 83 dangliq markigha mehsulat ishleydiken. Doklatta, buning ichidiki Uyghur rayonigha jaylashqan 600 kishilik bir zawutning nayki shirkiti üchün yiligha 7 milyon jüp ayaq ishleydighanliqi ilgiri sürülgen. Shu munasiwet bilen biz yuqirida tilgha élin'ghan nurghun shirketlerge téléfon qilip, ularning inkasini sorighan bolsaqmu, lékin ularning mutleq köp qismi so'allirimizgha jawab bermidi.

Gepning wakaletchisi özlirining buninggha da'ir uchurlardin xewiri yoqlighini bildürdi. U: "Biz meyli élxet arqiliq bolsun yaki bashqa qanallar arqiliq bolsun siz éytqan bu xil uchurlarni tapshurup almiduq. Shunga, men siz éytqan bu mesilige konkrét jawab bérelmeymen. Chünki, heqiqeten bizning bu xil uchurlardin xewirimiz yoq. Bizning xitayda zawutimiz bar yoqluqidin xewirim yoq. Chünki, biz bu ishlarni özimiz konkrét qilmaymiz. Biz bu ishlarni 3‏-terepke hawale qilimiz" dédi.

Nayki shirkitining nyu-yorktiki shtabining bir mes'ul xadimi su'allimiz bolsa élxet arqiliq ewetishimizni telep qildi. Biz so'alimizni élxet arqiliq ewetken bolsaqmu, lékin so'alimizgha hazirgha qeder jawab bermidi. Naykining ismini ashkarilashni ret qilghan mezkur xadimi, eger so'alimizni élxet arqiliq ewetsek uninggha jawab bérishke tirishidighanliqini bildürgenidi. Lékin mezkur shirketning bayanatchisi sandra koré'on jon ötken hepte "Washin'gton pochtisi" gézitige bergen bayanatida, "Biz özimizning omumi qimmet sistémimizde kishilik hoquqqa hörmet qilimiz, shundaqla exlaq we mes'uliyetchanliq bilen soda qilishqa ehmiyet bérimiz" dégen.

"Ishchilar hoquqi birleshmisi" diki skot nowaning bildürüshiche, mes'uliyetchan shirketler zawut-karxanilardiki Uyghurlarning mejburiy yaki ixtiyari ishlewatqanliqinji hés qilalaydiken. U, eger xitay hökümiti Uyghurlarni öz rayonining sirtidiki jaylargha ishleshke ewetken bolsa buning mejburiy emgek ikenlikini bildürdi. Skot nowa mundaq deydu: "Mes'uliyetchan shirketler shuni hés qilaldaydu, eger xitay hökümiti Uyghurlarni yaki bashqa az sanliq milletlerni sh u a r din mezkur rayonning sirtidiki jaylargha ewetken bolsa, bu ixtiyari emgek emes. Mes'uliyetchan herqandaq shirket buning ixtiyari emgek emeslikini hés qilalaydu. Bu yerdiki shirketler jawab bérishke tégishlik birdin bir so'al, bu ishchilarning shu zawut-karxanilarda bar-yoqluqi emes. Eger ular bu orunlarda bar bolsa chataq bar dégenliktur."

Toluq bet