Uyghurlarni mejburi emgekke séliwatqan xitay karxanilirining mehsulatini cheklesh toghrisidiki sadalar kücheymekte

Muxbirimiz erkin
2020-01-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning melum shirkitining zawutida lagérdiki Uyghurlarni mejburiy emgekke séliwatqan körünüshi. 2018-Yili 17-öktebir, xoten.
Xitayning melum shirkitining zawutida lagérdiki Uyghurlarni mejburiy emgekke séliwatqan körünüshi. 2018-Yili 17-öktebir, xoten.
CCTV via AP Video

Yéqinda "Nyu-york waqti" géziti chapchal nahiyelik emgek idarisining 2019‏-yili chüshürgen nahiye tewesidiki yéza-kent puqralirigha "Kespiy terbiye" élip bérip, ularni kompartiyege, shundaqla zawut-karxanilarning tüzümige ita'etmen ishchilargha aylandurush toghrisidiki bir höjjitini ashkarilidi. Mezkur höjjette, chapchal nahiyesidiki her qaysi yéza-kentlerge san chüshürüp, bu nahiyediki Uyghur we bashqa musulman milletlerning xalisun yaki xalimisun choqum zawut karxanilargha bérip ishlishi, ishleshni ret qilghan a'ililerning jazalinidighanliqi tekitlen'gen. Höjjette, "Kespiy terbiye" arqiliq yerlik puqralardiki "Chongqur yiltiz tartip ketken horunluq, biperwaliq, boshangliq, bashbashtaqliq, shexsiyetchilik xahishlirining özgertilip, ularning shirket qa'ide-tüzümige emel qilidighan shexslerge aylandurulidighanliqi" ilgiri sürülgen.

Mezkur höjjet xitay hökümitining yighiwélish lagérlirining ichi we sirtidiki yüz minglighan Uyghurni keng kölemlik xitay karxanilirigha yötkep, ularni özining erzan bahaliq emgek küchige aylandurghanliqi ilgiri sürülüwatqan mezgilde ashkarilandi. Xitay hökümiti bu kishilerning "Kespiy terbiye" arqiliq muqim ishqa orunliship, namratliqtin qutulghanliqi we "Esebiylik" idiyesidin xali qilin'ghanliqini ilgiri sürsimu, lékin mutexessisler xitayning lagérdiki Uyghurlarni zawut-karxanilargha yüzlendürüp, xelq'arada "Lagérlar taqaldi" dégen tesirat yaritishqa kirishkenlikini ilgiri sürmekte. Ularning qarishiche, bu, bir xil muqimliq tedbiri bolup, xitayning pilani Uyghurlarni "Ishqa orunlashturush" namida zawut-karxanilargha bent qilish, ularni bu orunlarda tutup turush iken. 

Yéqinda italiyediki "Zimistan" namliq diniy erkinlik teshkilati nurghun Uyghurning xitaydiki fujyen ölkisige qarashliq jénjyang, chü'enjow qatarliq jaylargha yötkep apirilip, bu jaylardiki ayaq, kiyim-kéchek zawutlirida mejburi emgekke séliniwatqanliqini, ularning qattiq nazaret astida ishleydighanliqini bildürgen. Biz, shu munasiwet bilen bu jaylardiki bezi zawut karxanilargha téléfon qilip, ehwal igileshke tirishqan bolsaqmu, lékin ular so'allirimizgha jawab bermidi. Jénjyang shehiridiki bir zawut özliride Uyghur ishlemchilerning barliqini ret qildi. Fujyenning chü'enjo shehiridiki "Xey'aw ayaq shirkiti" ning lin pemililik diréktori özining zawutida Uyghur ishlemchilerning barliqini inkar qilmidi. U her ikki qétimliq téléfonimizni alghan bolsimu, lékin Uyghurlarning gépi chiqishigha téléfonni derhal qoyuwetti. 

Kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, xitayning "Shinjangdiki Uyghur we qazaq qatarliq musulman milletlerni ishlemchilerge aylandurush uning mezkur rayonni omumyüzlük kontrol qilish siyasitining bir parchisi" iken. Amérikadiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning re'isi, adwokat nuri türkel xitayning lagérdiki Uyghurlarni zawut-karxanilargha yötkishining xelq'ara tenqidlerge taqabil turush, shundaqla özining lagér qurulushida töligen meblighini qayturuwélish üchün qolliniwatqan bir xil taktikisi ikenlikini bildürdi. 

U mundaq deydu: "Xitayning hazirqi bu yüzeki özgertishi uning xelq'ara jama'etchilikke qayturiwatqan inkasi. Buninggha diqqet qilmisa, gherb elliri aldinip kétishi mumkin. Jaza lagérlirini boshitip, qoyup bériwatimiz, dep quruq lagérlarni körsitishni pilanlawatqanliqidin xewer tépiwatimiz. Mesilen, yéqinda CGTN bir quruq lagérni körsetti, burunqi lagér, dep. Bu yerde bu xitay iqtisadi, istiratégiye, diplomatiye, siyasi jehettin ichki we tashqi tenqidlerge inkas qayturush üchün, shundaqla özining töligen meblighini qayturuwélish üchün ishlitiwatqan bir taktikisi, dep körüsh mumkin."

Bezi gherblik mutexessislerning agahlandurushiche, xitay hökümiti Uyghurlarni qullar emgikige salmaqtiken. Ular, xitay hökümitining qullar emgikide ishlen'gen mehsulatlarni gherb bazirigha éksport qilip, gherbning kishilik hoquq, erkin riqabet ölchimi we istimal exlaqigha xiris qiliwatqanliqini ilgiri sürüp keldi. 

Fransiyelik xitayshunas mariy xolzmen xanimning bildürüshiche, xitayning Uyghurlarni qullar emgikige séliwatqanliqi hemmige éniq mesile iken. U mundaq deydu: "Nöwette, xitayning lagérdiki Uyghurlarni ishleshke buyruq qilip, lagér etrapidiki zawut-karxanilarda ishlishini telep qiliwatqanliqi hemmige melum bir mesilige aylandi. Bu kishiler lagérdin chiqip, zawut-karxanilarda exlaq ölchemlirige muxalip bolghan qullar emgikige séliniwatqandek tuyghu peyda qildi. Xitayda, bolupmu shinjangda kishilik hoquq nacharliqtin qorqunchluq weziyetke tereqqi qilip bardi." 

Mariye xolzmen xanimning ilgiri sürüshiche, lagérlar Uyghurlarni ishlemchilerge aylandurup, ularni mejburi emgekke sélish bilen netijilinip qalmay, belki yene Uyghur a'ile qurulmisini weyran qilmaqtiken. U, yuqiriqi sözlerni yéqinda ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlidi. Mariye xolzmen Uyghurning bir xil mashinigha aylandurup qoyulmaqchi boliwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Lagérdiki bichare Uyghurlargha qarita ménge yuyush élip bérilipla qalmay, ularning en'eniwiy a'ile sistémisimu weyran qilindi. Ular Uyghurlarni héchqandaq ish heqqi almay her küni 10-12 sa'et ishleydighan bir xil mashinigha aylandurup qoymaqchi boliwatidu. Bu ademni heqiqeten qorqunchqa salidu. Uyghurlarning mesilisi ularning az sanliq bolghanliqida, ularda qorqunchluq xitay hökümitige qarshi tirkeshküdek yéterlik küchning bolmighanliqida." 

Adwokat nuri türkelning ilgiri sürüshiche, nöwette mejburi emgek mesilisige amérikaning mewjut qanun-tüzümi bilen taqabil turushning qiyinliqi, buning üchün yéngi bir méxanizim qurushqa toghra kélidighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Xitay hakimiyitining hazir yürgüzüwatqan yéngi zamandiki bu qulluq tüzümi yéngi bir nerse emes. Burun bu hashar sheklide yolgha qoyulatti. 2009‏-Yildiki ürümchi qirghinchiliqining kélip chiqishining asasi sewebimu mushu xil qanunsiz emgekning sewebidin bolghan. Amérika hökümiti emdi hazir bu mesilini mewjut qanunlar bilen tizginligili bolmaydighanliqini hés qilip, mexsus qanunsiz emgekke qarshi qandaq qanuniy tedbir qollinish kérek, dep, buni peqetlam Uyghurlargha munasiwetlik emes, belki amérikaning iqtisadigha, saghlamliqigha munasiwetlik mesile, dep qarawatidu." 

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, chapchal nahiyelik emgek idarisining höjjiti xitay da'irlirining lagérdiki we lagér sirtidiki Uyghurlarni "Ishqa orunlashturush" namida xitay zawut-karxanilirigha keng kölemlik yötkep, mejburi emgekke séliwatqanliqigha da'ir doklatlar bilen birdeklikke ige iken. "Nyu-york waqti" gézitining xewiride, chapchal nahiyelik emgek idarisining höjjiti neqil keltürülgen bolup, uningda yéza-kent ahalilirining ichidiki "Ishleshni xalimighanlarning özliridiki shexsiyetchil idiyeni eyiblishi" telep qilin'ghanliqi bildürülgenidi.

Toluq bet