Мәҗбурий әмгәкниң һәқиқити: лагерлардики завутлар

Мухбиримиз әзиз
2021-01-14
Share
Мәҗбурий әмгәкниң һәқиқити: лагерлардики завутлар Ишчилар үрүмчидики давалаш үскүнилири завутида қоғдаш кийими тикиватқан көрүнүш. 2020-Йили 27-январ, үрүмчи.
REUTERS

Йеқинқи йиллардин буян бир қисим лагер шаһидлириниң гуваһлиқ бериши билән лагерларниң қисмән әһваллири ташқий дуняға ашкар болушқа башлиған болсиму, бир қисим мутәхәссисләр "мәҗбурий әмгәк мәйдани" дәп атаватқан лагерлардики мәҗбурий әмгәккә даир көплигән әһваллар таза ениқ болмай кәлгән иди. "базфид хәвәрлири" ниң мухбирлиридин мега раҗагопалан вә алисон киллиң 2020-йилидин тартип бирликтә ишләватқан лагерлар һәққидики тәкшүрүш доклати лагерларниң кеңийиши вә лагерларниң ичкий қисимидики қәбиһликләр һәққидә тәпсилий мәлуматлар берип кәлгән иди. Мәзкур чатма доклатниң өткән һәптә елан қилинған 4-қисми болса лагерлардики мәҗбурий әмгәкниң җәряниға беғишланғанлиқи билән алаһидә диққәт қозғиди.

Доклатта көрситилишичә, нөвәттә хитай һөкүмити йеңидин қуруп чиққан лагерларниң сани йүздин ашидиған болуп, нөвәттә бу муәсәссәләр ялғуз адәм қамашқа әмәс, әксичә қамалған кишиләрни мәҗбурий әмгәккә селишқа ишлитилмәктә икән. Болупму өткән үч йил мабәйнидә пәйда болған лагер районидин аз дегәндиму 135 орунда завут барлиқи, бу завутларда ғайәт зор көләмлик мәҗбурий әмгәкниң давам қиливатқанлиқи нөвәттики реаллиқниң сәл қарашқа болмайдиғанлиқини тәқәзза қилидикән.

Сүний һәмраһ сүрәтлиридин мәлум болушичә, уйғур дияридики барлиқ лагер завутлири мәйли лагерниң ички қисмида болсун яки униңға қошна орунда болсун, бирдәк ташқий җәһәттә охшаш алаһидиликкә игә икән. Улар узун вә часа шәкиллик бина болуп, һәммисиниңла дегүдәк өгзиси көк рәңлик қәләй билән қапланған. Қисмәнлири болса қизил қәләй билән қапланған. Бу хилдики алаһидә муәссәләрни адәттә тез болғанда бирәр айдила пүттүривәткили болидиған болуп, көпинчә полат түврүкләрни қәләйләр билән қаплапла тәйяр қилғили болидикән. Бу һәқтә сөз болғанда мега буниңдики бәзи хата чүшәнчиниң хели көп сандики кишиләрни қаймуқтуруп қойғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

"биз бу тәкшүрүшни башлаштин бурун биз ‹қариғанда, лагер системиси әмди мушу йәрдә тохтап қалидиған охшайду' дәп қияс қилған идуқ. Чүнки шу вақитларда нурғун сандики лагер тутқунлириниң қануний болмиған тәртип биләнла охшимиған қамақ җазалириға һөкүм қилинип түрмиләргә йоллинип болғанлиқи һәққидә охшимиған йоллардин учурлар кәлгили турди. Йәнә бир қисим қазақистан пуқралири қазақистанға қайтурулғили турди. Хитай һөкүмити, болупму шинҗаңдики рәисму 2019-йилиниң ахиридики мухбирларни күтүвелиш йиғинида ‹дүшмән күчләр' тәшвиқ қиливатқан ‹йиғивелиш лагерлири' дегәнләрниң тақилип, ‹оқуш пүттүргән' кишиләрниң топ-топи билән җәмийәт қойниға қайтип кәлгәнликини сөзләшкә өтти. Әмма аридин узун өтмәйла буниң пүтүнләй сахта тәшвиқат икәнлики айдиң болди. Йәнә бир қисим җайлардики лагерларға орнитилған көзитиш мунари дегәндәк бихәтәрлик тәдбирлири елип ташланди, әксичә униң орниға техиму илған болған, әмма анчә көзгә челиқмайдиған әслиһәләр сәпләнди. Шундақла хитай һөкүмитиниң әмәлийәттә ‍өзлириниң лагер һәққидидики истратегийәсини өзгәртиватқанлиқи, хитай һөкүмитиниң лагерларни йоқитиш орниға уни өзгәртип қуруп чиқип, йеңидин қизил яки көк қаңалтир өгзилик ғайәт зор қурулушларни көпләп селиватқанлиқи мәлум болғили турди. Бу қурулушлар болса һазирму изчил давам қиливатиду. Демәк илгирики кона лагер қурулушлиридики миңлиған тутқунлар һазир йеңидин қурулған қизил яки көк қаңалтирлиқ қурулушларға йөткәлгән. Биз зиярәт қилған шаһидлардин бирнәччиси дәл мушу хил техиму қаттиқ башқурулидиған орунларға йөткәлгәнләр икән."

"базфид хәвәрлири" ниң хадимлири җәзмләштүргән мушу хилдики лагерларбилән бағлинишлиқ болған завутларниң ‍омумий көлими икки милйон кувадрат метирдин ашидиған болуп, америкидики "форд" ширкитиниң "дунядики әң чоң завут" дәп тәриплинидиған мичиган шитатидики санаәт районидинму чоң икән. Йәнә бир җәһәттин алғанда хитай һөкүмитиниң өзи елан қилған иқтисадий саһәгә даир мәлуматларда көрситилшичә, хитайдики ичкий ишләпчиқириш омумий қиммити (GDP) әң тез ешиватқан районларниң бири уйғур дияри икән. Болупму буниң екиспорт содиси билән четишлиқ икәнлики уйғур дияридики нурғун екиспорт мәһсулатлириниң әмилийәттә дәл мушу лагерлардики мәҗбурий әмгәкниң мәһсулати икәнликиниң бир муһим испати икән. Мега ханим зиярәт қилған кишиләрниң һәммисила бу җәһәттә охшап кетидиған баянларни тилға алған.

"лагерларға бағлинишлиқ йәнә бир муһим мәсилә мәҗбурий әмгәктур. Әмма бу лагердикиләрниң һәммиси лагерниң ичидики завутларда мәҗбурий әмгәккә қатнишиду, дегәнлик әмәс. Әмма шуниси ениқки, лагирға қамалған кишиләр билән мәҗбурий әмгәк оттурисида мустәһкәм болған бир түрлүк бағлинишниң барлиқи көп тәрәплимә пакитлардин айдиң болуватиду. Дәрвәқә һазирчә бизниң қолимизда түрмиләргә охшаш болмиған қамақ җазасини өтәшкә йолланған кишиләр билән бу хил мәҗбурий әмгәк оттурисида қандақ бағлиниш барлиқи һәққидә көп материял йоқ. Шуңа бу һәқтики әһваллар лагердикидин пәрқлиқ болуши мумкин. Биз игилигән әһвалда кишиләр әң дәсләп чақмақ тезликидә һәмдә ғайәт зор санда тутқун қилинған. Болупму 2017-йили тутқун қилинған кишиләр билән болған сөһбәттә уларниң һәммисила дегүдәк өзлириниң лагерға киргән һаман миңлиған кишиләрниң аллиқачан қамилип болғанлиқини көргәнликини ейтти. Шулар қатарида турсунай исимлик ‍уйғур шаһид болса лагерға елип келингәндила лагер дәрвазисиға топланған миңлиған кишиләрни көргән. Шундақ болғанлиқи үчүн лагер дәсләп башланғанда у җай бәкла тиқмақ-тиқмақ болуп кәткән. Уйқу вә тамақ дегәнләрдә еғир мәсилә көрүлгән. Бунчә көп кишиләрниң бирақла тутқун қилиниши бизгә хитай һөкүмитиниң бу кишиләрни узун мәзгил тутуп туруш нийитиниң аллиқачан шәкиллинип болғанлиқини, әмма буниңға тәйярлиған әслиһәлириниң дәмаллиққа йетишмәй қалғанлиқини көрситип бериду. 2018-Йилидин башлап андин биз көрүватқан қизил қаңалтирлиқ биналар пәйда болушқа башлиди. Бу биналарни селиш асан вә көп вақит кәтмәйдиған болғачқа узун мәзгил тутуп туруш нишан қилинған кишиләрни топлап башқурушқа бәкла оң кәлгән. Чүнки бу бәкла бихәтәр усул, дәп қаралған."

Доклатта көрситилишичә, уйғур дияридики лагерларға җайлашқан завутлар һәмдә "хитайчә билмәйдиған", "һорунлуқ идийисидә болуватқан" уйғурларниң айда тоққуз сомдин 350 сом (55 америка доллири) ғичә охшимиған иш һәққи билән йүз миңлиған санда мушу завутларда ишләватқанлиқи, уларниң һәр күни 10-12 саәтләп ишлигәндин кейин ахшамлири ши җинпиңниң нутуқини өгинишкә мәҗбур болуши дегәнләр һәққидә һазирчә мәлум болған маддий испатлар тағдәк дөвиләнгән һалда икән. Әмди һазирқи мәсилә ташқи дуняниң, шуниңдәк ашу хил мәҗбурий әмгәкниң вастилик мәнпәәтдарлири болған дунявий ширкәтләрниң буниңға қандақ җаваб қайтуруши икән.

"(җов) байдин һөкүмити бу мәсилидә қандақ мәвқәдә болиду һәмдә қандақ тәдбирләни қоллиниду, дегәнгә һазирчә бирнәрсә дейәлмәймиз. Мени һазир бәкрәк өзигә қизиқтуриватқан тема бу хилдики мәҗбурий әмгәк билән дунявий тәминат зәнҗириниң қандақ мунасивити бар һәмдә буни қандақ һәл қилиш лазим, дегән мәсилидур. Бу һәқтә көплигән испатларни һөҗҗәтләштүрүш һазир зөрүр болуватиду. Һазир бу йәрдә техиму муһим болған бир мәсилә бар. У болсиму мушу хилдики мәҗбурий әмгәк давам қиливәрсә уйғурларниң һазирқи мәвҗутлуқи қачанғичә давам қилишиға бирнәрсә демәк қийин. Чүнки у хил реаллиқта уйғурларниң кимлики кейинки әвлатқа өтмәйла ғайип болушқа башлайду. Йәнә бири пүткүл уйғурларға ортақ болған колликтип гараңлиқ һазир пүткүл хәлқни өз-өзигә игә болуштин мәһрум қалдуриватиду. Ташқи җәһәттики әһвални елип ейтсақ һазир нурғунлиған хәлқаралиқ ширкәтләр биздин чаққан болуп кетиватиду. Улар һәдисила өзлириниң бу хил мәҗбурий әмгәктин бихәвәр икәнликини һәмдә өзлириниң тәминат зәнҗиридә бу хил мәҗбурий әмгәккә четилиш һадисисиниң йоқ икәнликини тәкитләйду. Әмди шинҗаңниң өзидики реаллиқтин елип ейтқанда һазир буни испатлаш яки рәт қилишниң илаҗи йоқниң орнида, десәкму болиду. Бир қисим ширкәтләр болса буниңдин хәвири йоқ қияпәттә өз ишини қиливатиду. Һечкимниңму бу ишлар билән кари болмайватиду. Чүнки бу һал әмилийәттә уларға һечқанчә тәһдит пәйда қилғини йоқ."

Мега вә униң кәспдашлири уйғур дияридики завутларда мушу хилдики мәҗбурий әмгәкни баштин кәчүргән нурғун шаһидларни зиярәт қилған болуп, шуларниң бири "биз милйонлап пул тапқан. Әмма әркинликимизгә өзимиз игә болалмиған маканда пулниң һечқандақ қиммити болмиди" дегән. Ташқи дуняниң бу хил мәҗбурий әмгәкни чәкләш һәққидики чуқанлири болса бу җәһәттә бирәр хошаллинарлиқ утуқниң барлиққа келишигә тәқәзза болмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт