Mejburiy emgekke séliniwatqan tutqunlarning teqdiri muhajirettiki Uyghur we qazaqlarni endishelendürmekte

Muxbirimiz méhriban
2020-03-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejlisi binasida ötküzülgen "Uyghur rayonidiki mejburiy emgekke qarita amérikaning inkasi" témisidiki mexsus muhakime yighinida proféssor shan robérts ependi doklat bermekte. 2019-Yili 10-dékabir, washin'gton.
Amérika dölet mejlisi binasida ötküzülgen "Uyghur rayonidiki mejburiy emgekke qarita amérikaning inkasi" témisidiki mexsus muhakime yighinida proféssor shan robérts ependi doklat bermekte. 2019-Yili 10-dékabir, washin'gton.
RFA/Gülchéhre

Korona wirusining partlash xaraktérliq yuqum tehditi peyda qilishi seweblik xitaydiki herqaysiy ölke-sheherler qamal qilinip, zawut-fabrikalar ishtin toxtighan idi. Gerche xitay hökümiti 2-ayning axiridin bashlap ishlepchiqirishning eslige kéliwatqanliqini bildürgen bolsimu, emma xelq'ara taratqularda yuqum wehimisi tüpeylidin xitay ishchilirini qayta ishqa kirishtürüshning tes boluwatqanliqi xewer qilinmaqta.

Xitay taratqulirida 3-ay kirishi bilenla "Éshincha emgek küchi" namida zor türkümdiki Uyghurlarning mexsus ayrupilan, poyizlar bilen xitay ölke-sheherliridiki zawutlargha ishleshke ewetiliwatqanliqi xewer qilindi. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan muhajirettiki bir qisim Uyghurlar özlirining lagér yaki késim türmilerdiki uruq-tughqanlirining yéqinda qoyup bérilip, zawutlarda emgekke séliniwatqanliqi heqqide xewer alghanliqini bildürdi.

Ularning bildürishiche, nöwette xitay zawutlirida mejburiy ishqa séliniwatqan uruq-tughqanliri yaki tonush-bilishliri hergizmu xitay hökümet taratqulirida déyilginidek "Yéza éshincha emgek küchliri" bolmastin, belki aliy melumatliq kishiler iken. Yeni ularning köpinchisi aliy mekteplerde oqughan, hökümet organliri, doxturxana we bashqa kespiy orunlarda xizmet qiliwatqan yaki tijaret qilip öz tumushini yaxshi qamdawatqan yoqiri seweyilik bilim igiliri iken.

Gérmaniyede yalghuz kishilik namayish bilen Uyghurlar weziyitini anglitip kéliwatqan Uyghur pa'aliyetchisi abdulla toxtimu bu heqte ziyaritimizni qobul qildi. Uning bildürüshiche, inisi abduweli toxti eslide uniwérsitétta kompiyotér inzhinérliqi kespide oqughan bir kesp ehli bolup, nöwette u yurti yerkendiki lagér ichige qurulghan kiyim-kéchek karxanisining késimchilik séxida mejburiy emgekke sélinmaqtiken. Abduwéli toxti 2017-yili tutqun qilinip lagirgha qamalghandin kéyin namda "Qoyup bérildi" dep élan qilin'ghan bolsimu, emma u hazir mejburiy emgekike tutulghan iken.

Shiwétsiyediki ibrahim ependining bildürishiche, u yéqinda yurtidiki tughqanliridin inisi abdurehim ömer heqqide uchur alghan. Uning inisi abdurehim ömer eslide boksyorluq we erkin chélishish qatarliq türler boyiche birqanche nöwetlik xitay ichi we sirtidiki musabiqilerge qatniship netije qazan'ghan tenherketchi iken. Emma u 2017-yili tutqun qilinip lagérgha qamalghan. Lagérda bir mezgillik "Ménge yuyush terbiye" sidin kéyin, hazir ürümchidiki melum lagér ichige qurulghan zawutta tikküchilik qilishqa sélinmaqtiken. 

Gülzire awulqan qizi ilgiri ghuljadiki melum lagérda 15 ayliq tutqunluq hayatini bashtin kechürgen qazaq ayaldur. U qoyup bérilgendin kéyin, özining lagérdiki kechmishliri heqqide héchqandaq uchurni ashkarilimasliq sherti bilen 2018-yili qazaqstandiki a'ilisi bilen jem bolghan. Emma u qazaqstan'gha chiqqandin kéyin özining ghuljadiki lagérda ötküzgen tutqunluq hayati we lagér ichidiki peley zawutida mejburiy emgekke sélin'ghan kechmishlirini xelq'ara taratqularda ashkarilighan idi.

Gülzire xanimning 5-mart küni radiyomizgha bildürüshiche, eyni chaghda özi mejburi emgekke sélin'ghan ghuljadiki peley zawutida ishligen sepdashlirining zor köpchiliki aliy mektep melumati bar kishiler bolup, ularning arisida doxtur we oqutquchilarmu bar iken.

Gülzire xanim yene özi lagirgha élip kétilishtin ilgiri yurtida tikküchilik bilen bir a'ilining turmushini qamdap kelgenlikini, ottura mektepni tügetken qizining öz aldigha hösün tüzesh mehsulatliri dukini achqanliqini bayan qildi. U özi we qizining lagérgha qamilip bir mezgillik "Ménge yuyush terbiyesi" din kéyin peley zawutida mejburiy emgekke sélin'ghanliqini tilgha aldi.

Kanada sherqiy türkistan jem'iyitining re'isi tuyghun abduwelimu ziyaritimizni qobul qilip, özining yéqinda lagirdin qoyup bérilgen we zawutlarda ishqa séliniwatqan bir tughqan qérindashlirining ehwalidin ensirewatqanliqini bildürdi.

Uning bildürüshiche, uning u reyhan'gül abduweli, göherqiz abduweli, nur'eli abduweli, shir'eli abduweli, mirza'eli abduweli we enwer abduweli qatarliq 6 neper qérindishi 2017-yili aqsuda tutqun qilinip, kelpindiki lagérgha qamalghan iken. U yéqinda özining 6 bir tughqan qérindishining 2019-yilining axiri lagérdin qoyup bérilgenlikini, emma ularning hazir kelpindiki melum kiyim tikish zawutida mejburiy emgekke séliniwatqanliqini bashqilarning wastisi bilen anglighanliqini bildürdi. 

Tuyghun abduwelining ilgiri sürüshiche, uning qérindashliri lagérgha tutulushtin ilgiri aqsu shehiride öz aldigha tijaret qilip bayashat kün kechürüwatqan yaki hökümet orunlirida ishlewatqan xizmetchiler iken. 

Tuyghun ependi yene nöwette muhajirettiki Uyghurlarni endishige séliwatqan ehwallarnimu tekitlep ötti. U lagérlarda bir nechche yillar yétip nachar shara'itta téni ajizlap ketken tutqunlarning emdilikte zawutlarda mejburiy emgekke sélinsa hazirqi korona wirusi yuqumi téz sür'etta tarqiliwatqan jiddiy shara'itta téximu zor xeterning kélip chiqidighanliqini eskertip ötti.

Toluq bet