Uyghur diyaridiki quyash énérgiyesige yoshurun'ghan mejburiy emgek

Muxbirimiz eziz
2021-04-15
Share
Uyghur diyaridiki quyash énérgiyesige yoshurun'ghan mejburiy emgek Chong tiptiki quyash énérgiye bataréyesining körünüshi. 2013-Yili 8-may, qumul. Yawropa ittipaqi 47% tamozhna béji bilen xitaydin import qilish teklipi bergen.
AFP

Insaniyet dunyasi yéngi esirge qedem élish bilen birge yéngi pen-téxnika yéngiliqliri barghanséri kishilerning kündilik hayatigha köpligen qolayliqlarni élip kélishke bashlidi. Ene shularning biri nöwette barghanséri omumlishishqa yüzliniwatqan quyash énérgiyesidin paydilinish téxnikisi bolup, buningda héchqandaq muhit bulghinish körülmeydighanliqi üchün barghanséri köp sahening qobul qilishigha érishishke bashlidi. Emma bu xil énérgiyening hasil bolushidiki eng muhim wastilarning biri quyashning issiqliqini qobul qilip uni énérgiyege aylandurushqa kéreklik kök tash (polysilicon) bolup, gherp dunyasidiki soda bazirida bu xil tashlarning 82 pirsenti xitaydin kélidighanliqi melum. Buning az dégendimu 50 pirsenti bolsa Uyghur diyaridin chiqidiken. 2020-Yili amérikining özidila bu xil kök tashlar üchün 150 milyard amérika dolliri meblegh sélin'ghan. Yéqinda xitaydin import qiliniwatqan bu xil kök tashlarning emiliyette del Uyghur diyaridiki mejburiy emgekning mehsuli boluwatqanliqi heqqide köpligen uchurlar melum bolghandin kéyin, bu mesile yéngiwashtin diqqet qozghashqa bashlidi.

Amérikidiki eng chong soda we pul-mu'amile shirketlirining biri bolghan blombérg shirkiti 13-aprél küni bu heqtiki mexsus tekshürüsh doklatini élan qilip, Uyghur diyaridiki quyash énérgiyesige yoshurun'ghan mejburiy emgekke da'ir bir qisim ré'alliqni jama'etning diqqitige sundi. Uningda éytilishiche, dunya baziridiki kök tashlar del Uyghur diyaridiki qaqas chöllerge jaylashqan sirliq zawutlarda teyyarlinidighan bolup, bu zawutlarning ichide némilerning boluwatqanliqi tashqi dunyadin mutleq mexpiy tutulidiken.

"Blumbérg xewerliri" torining muxbirliri bu heqtiki ré'alliqning heqiqi yüzini körüp béqish üchün mart éyida Uyghur diyarigha barghan. Emma ular olturghan ayrupilan ürümchige chüshkende qoralliq saqchilar ayrupilan'gha chiqip muxbirlarning kénishkilirini tekshürgen. Ayrudurumdin ayrilghandin kéyin bolsa muxbirlar izchil arqisidin tap bésip egishiwalghan paylaqchilardin zadila qutulalmighan. Muxbirlarning kök tash zawutlirini ziyaret qilish teliwi ret qilin'ghan bolghachqa ular peqet sirttin körüshke mejbur bolghan.

Xitay hökümitining aghzidin chüshmeydighan "Tashqi dunyaning shinjanggha kélip emiliyetni körüp béqishini qizghin qarshi alimiz" dégendek teshwiqatlirining eksiche bolghan bu ehwal toghrisida "Blombérg xewerliri" ning muxbirliridin jéymis maygir mundaq deydu: "Ular izchil bizge egishiwélip ya süret tartqili yaki widiyo alghili imkan bermidi. Shinjangdiki bu xil'bixeterlik tedbirliri'bekmu qattiq ijra qilinidu. Ilgiri men bu xil ehwallarni anglighanda 'ular biraz ashuriwettimu qandaq?' dep oylaptikenmen. Emma bu qétim anglighanlirimizning rast ikenlikini körduq. Ular izchil bizge egiship kéliwatidu, ya piyade yaki mashinida. Biz bu xil gherezlik kashila peyda qilish qilmishini sürüshte qilghanda xitay da'iriliri bizge 'biz chet'el muxbirlirining xalighanche qedem teshrip qilishini qarshi alimiz' dégen idi. Emma biz körgen ré'alliq buning pütünley tetürisiche bolup chiqti. Biz bu zawutlardiki ishchilarni körgen jaylarning biri shinté zawuti boldi. Biz kelgen waqtimizda ishchilar del siména almiship ish bashlash aldida turuptiken. Shulardin ikki-ücheylen toxtap bizning geplirimizni anglidi. Meqsidimizni chüshen'gendin kéyin 'kechürünglar, biz muxbirlargha gep qilsaq bolmaydu. Siler bu ishlarni choqum zawut rehberlikidin sorishinglar lazim' dédi. Qarighanda chet'eldin kelgen muxbirlargha yaki tekshürgüchilerge zawuttiki ishlar toghrisida néme dep jawab bérishni ulargha xéli etrapliq ögetkendek qilidu."

Ular sirttin körgen zawutlarning biri ürümchi shehridin töt sa'et yiraqliqtiki chölde bolup, ular éniqlap chiqalighan mushu xildiki zawutlar jem'i töt bolghan. Yene kélip bu zawutlarning hemmisi sün'i hemrah süretliri arqiliq éniqlan'ghan lagirlardin anche yiraq bolmighan orunlargha jaylashqan. Téximu muhimi, ashu kök tash zawutlirining biri bolghan "GCL" shirkiti 2019-yili özlirining xizmet doklatida "Jenubiy shinjangdiki namrat rayonlardin 121 neper Uyghur ishchi qobul qilindi" dep körsetken. Bu xildiki "Namratliqtin qutuldurush we ishqa orunlashturup Uyghurlarni bay qilish" heqqidiki teshwiqatlar izchil Uyghurlarni zamaniwi qullar emgikige sélishning perdazlinishi, dep tenqid qilinip kelgen idi.

Bu heqte söz bolghanda doktur adryan zénz buning nöwette bir türlük siyasiy wezipe qatarida ijra qiliniwatqanliqini alahide tekitleydu. "Bu höjjetler tor bétidin chüshürülgen. Bu xildiki nersilerni men ömrümde körüp baqmighan. Uningda éytilishiche, karxanilar Uyghurlardin élin'ghan emgek küchlirini yötkeshni qobul qilipla qalmastin, yene mexsus 'namratliqtin qutquzush kadirliri' dégen namda emeldar tesis qilghan. Bu xildiki emeldarlar shinjangda néme ish qilidu? bu höjjetlerde déyilishiche, bu kadirlar namrat Uyghurlar bilen yüzmu-yüz sözlishish arqiliq ulargha partiyening toghra siyasetlirini yetküzüshtek 'toghra dora' buyrup béridu. Bu 'dora' bolsa ularni namratliqtin qutuldurush xizmetliridur. Buning bilen yéziliqlarning tepekkür usulida zor özgirish barliqqa kélidiken."

"Blombérg xewerliri" ning ziyaritini qobul qilghanda Uyghur diyarida köp qétimlap tekshürüshte bolghan Uyghurshunaslardin runi sténbérg bu xildiki "Ishqa orunlishish" ning bir chong alahidiliki herqachan uning mejburiy ishqa éshishta ikenlikini tekitleydu. Uning bildürishiche, bu xildiki ishqa orunlishish toxtamigha herqandaq Uyghur jezmen héchqandaq ikkilenmey imza qoyushi lazim iken. Undaq bolmighanda u kishining baridighan yéri 2016-yilidin buyan chén chu'en'go berpa qilip chiqqan, alliqachan milyonlarche Uyghurni qamap bolghan lagirlarning biri bolidiken. Ularning mushu xildiki "Toxtamgha imza qoyushni ret qilish hoquqining bolmasliqi" köp xil amillargha chétilidighan bolup, aldi bilen shu kishige "Teshkilge boysunmaydu" dégen qalpaq kiydürilidiken. Andin qalsa u kishi yene uruq-tughqanlirinimu oyliship qoyushi lazim iken. Bu toghrisida söz bolghan adryan zénz bu xildiki ishchilarning her waqit debdebilik murasimlar arqiliq zawutlargha uzitip qoyulushining bir türlük teshwiqat bolup kelgenlikini eskertidu.

"GCL Énérgiye shirkiti xuddi özliri éytqandek 2019-yilining axiri jenubiy shinjang rayonidiki namrat 'az sanliq milletler'din 121 neper ishchi qobul qilghan. Bu xildiki melumatlar bu höjjetlerde köplep uchraydu. Mesilen, hökümet da'irilirining poyézgha chiqip zawutlargha ishchiliqqa atlan'ghan Uyghurlarni uzitip qoyush murasimi heqqidiki körünüshler, ret-réti boyiche tizilghan az sanliq millet ishchilirining oxshimighan zawutlargha tallinishi, ularning öz birlikliri boyiche tizilghanliqi dégenler hemmisidila uchraydu. Bu yerde nami tilgha élin'ghan ene shu xil zawutlarning biri del mushu kök tash ishlepchiqiridighan zawutning neq özi."

Bu xildiki "Ishqa orunlashturush" ni xitay hökümiti izchil özlirining Uyghurlargha qandaq ghemxorluq qiliwatqanliqining bir türlük ispati süpitide xitay ichi we téshida köplep bazargha séliwatqanliqi melum. Emma Uyghur ishchilirining saman nerqidiki mejburiy emgekliri bedilige pütüp chiqiwatqan bu mehsulatlarning xitay shirketlirige qanchilik miqdarda payda élip kéliwatqanliqi zadila tilgha élinmaydu. Bolupmu ötken on nechche yildin buyan quyash énérgiye taxtaylirigha bolghan éhtiyajning milyardlighan san boyiche éship bérishigha egiship, bu xildiki zawutlarning sanimu éship mangghan. Halbuki gherp dunyasidiki milyonlighan istimalchilar özliri ishlitiwatqan kök tashlarning zamaniwi qullar emgiki we Uyghur diyarining muhitini éghir derijide bulghawatqan kömür qézish bilen chemberches baghlinip ketkenlikidin pütünley bixewer halda turmaqta iken. Muxbirlar bayqighan bu xildiki zawutlar sheherlerdin yiraq chöllerde bolup, ular tézla buning sewebini bayqighan: bundaq chet jaylardiki zawutlar birinchidin közdin xaliy bolidiken؛ ikkinchidin kök tashlarni tarashlash we késip teyyarlashqa ghayet zor éléktir énérgiyesi serp bolidighan bolup, xitay bu énérgiyeni zawutlardin yiraq bolmighan kanlardin ghayet zor sanda kömür qézish arqiliq hel qilghan. Zawutlargha kéreklik tok seripiyatini hel qilish üchün zor miqdar kömür köydürülgenliktin etraptiki sheherlerning hawa bulghinish körsetküchliri izchil "Qizil" halette bolup kelgen.

Nöwette bu xildiki qatmu-qat qabahetlerge chirmashqan halda teyyarliniwatqan kök tashlarning heqiqi qiyapiti barghanséri ashkara boluwatqan bolup, gherp döletliri bu ré'alliq aldida özlirining wijdanigha mas kélidighan tedbirlerni élishni alliqachan bashlighan. Bolupmu yawropa ittipaqi we amérika élan qilghan bir qisim xitay shirketlirige imbargo qoyush tedbirliri buning bir qismi bolup, xitay hökümitining bu xil tedbirlerni "Düshmen küchlerning bizni weyran qilish süyqesti" dep teshwiq qilishining özi ikki terep otturisidiki hangning barghanséri zoriyip bérishidin dérek bermekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet