Uyghur diyaridiki mejburiy emgek yawropa-amérika munasiwitide muhim téma bolmaqta

Muxbirimiz eziz
2022-05-19
Share
Uyghur diyaridiki mejburiy emgek yawropa-amérika munasiwitide muhim téma bolmaqta Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy billinkén(Antony Blinken)(solda) we yawropa komissiyesining re'isi ursula fon dér léyén(Ursula von der Leyen) yighindin ilgiri taratqulargha bayanat élan qilmaqta. 2022-Yili 4-mart, biryussél, bélgiye.
AP

Yéqinqi yillardin buyan izchil “Dunyaning eng chong ishlepchiqirish zawuti” dep teriplinip kéliwatqan xitayning gherb dunyasidin téxnika oghrilishidin bashqa Uyghur diyarida zor kölemlik we sistémilashqan mejburiy emgek méxanizimini berpa qilip chiqqanliqi herqaysi mutexessislerning bayanliridin köplep melum bolushqa bashlidi. Gherb dunyasida qulluq emgikining ebediylikke axirlashqanliqigha bir esirdin ashqanda, xitayda yéngiche shekildiki zamaniwi qulluqning qaytidin otturigha chiqiwatqanliqini xitaydiki oxshimighan menbelermu oxshimighan shekillerde ipade qildi. Eng muhimi bu xil mejburiy emgek bedilige ishlepchiqirilghan ghayet zor sandiki mehsulatlarning zor bir qismining gherb istimal bazirida sétilishi bu mesilining xelq'aralishishidiki yene bir muhim seweb bolup qaldi.

Gherb dunyasining Uyghur diyaridiki mejburiy emgekke bolghan eng keskin ipadilirining biri amérika hökümitining bu heqte mexsus qanun layihesi maqullishida eks etti. Shuning bilen birge 2021-yili iyun éyida amérika tashqiy ishlar ministiri antoni bilinkénning “Yette dölet bashliqliri yighini” gha qatnishish üchün yawropagha qilgha sepiride mexsus tilgha élin'ghan idi. Shu waqitta bilinkén ependi éniq qilip: “Shinjangdiki mejburiy emgek bilen ishlen'gen herqandaq mehsulat dölitimizge ékisport qilinmasliqi, shuningdek biz herqandaq döletke, jümlidin xitaygha zulum yaki bashqilarning heq-hoquqlirini depsende qilishqa yardem bérish rolini oynaydighan pen-téxnika yaki teyyar mehsulatlarni ékisport qilmasliqimiz lazim,” dégen idi.

Bu mesile amérika bilen yawropa ittipaqining parizh shehride ötküzülgen 16-maydiki soda we téxnika söhbitide yene bir qétim muhim téma süpitide otturigha qoyuldi. Yighindin kéyin qilin'ghan qoshma bayanatta yawropa ittipaqi, amérika we puqrawiy jemiyetler birlikte “Dunya miqyasida mejburiy emgekke qet'iy xatime bérish lazim” dep körsetti. “Jenubiy xitay etigenlik géziti” ning 16-maydiki obzor maqalisida körsitilishiche, yawropa ittipaqining soda ishlirigha mes'ul re'isi waldis dombrowiskis (Valdis Dombrovskis) bu heqte toxtilip: “Biz ittipaqdishimiz bilen shinjang rayonidiki mejburiy emgekke chétishliq mehsulatlarni chekleshte qandaq qilghanda eng zor derijide ünüm qazan'ghili bolidighanliqini tepsili muhakime qilduq,” dégen.

Amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy bilinkén we soda ministiri jina raymando (Gina Raimondo) biwaste ishtirak qilghan bu yighinning qoshma bayanatida xitaydiki mejburiy emgek mesilisining biwaste otturigha qoyulushi mahiyette Uyghur diyaridiki mejburiy emgek mesilisi aliqachan ikki terep ortaq muzakirilishiwatqan téma bolup qalghanliqidin bisharet, dep qariliwatqanliqi melum. Obzor maqaliside éytilishiche, Uyghur diyaridin chiqiwatqan quyash énérgiyesi taxtisi, kem uchraydighan minéral maddilar we paxta mehsulatliri aldinqi mezgillerde Uyghur diyaridiki mejburiy emgek bilen baghlan'ghan halda tilgha élin'ghan bolsa, bu qétimqi yighindin kéyin “Mejburiy emgek” témisigha chétishliq da'irige hakimmutleqliqni emelge ashurushqa yardimi bolidighan yuquri pen-téxnika, jümlidin teqlidiy eqil we G6 téxnikisi qatarliqlarningmu qoshulidighanliqi alahide tekitlen'gen.

Amérika-xitay munasiwitide barghanséri chong yériqlar peyda boluwatqanda, xitaygha nisbeten téximu zor cheklesh küchige ige bundaq bir yüzlinishning otturigha chiqishi toghrisida amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy bilinkén éniq qilip: “Biz xitayni cheklewatqinimiz yaki uni bésiwatqinimiz yoq. Biz peqet ularni ochuq we erkin bolghan xelq'ara qanunlargha, shuningdek biz nechche on yil waqit serp qilish bedilige qurup chiqqan dunyawi tertipke ré'aye qilsun, démekchimiz” dégen.

“Hazirqi teminlesh zenjiri” torining tetqiqatchisi mesyu york (Matthew York) xitay hökümiti arqa tirek boluwatqan mejburiy emgek mesilisining nöwette amérika bilen yawropa otturisidiki muhim témilardin bolup qélishi heqqide söz bolghanda, buning bir muhim sewebi nöwettiki dunyawi teminlesh zenjirining del Uyghur diyaridiki mejburiy emgekke baghlinip qéliwatqanliqini, shundaqla bu xil mejburiy emgekning hazir amérika we yawropa bazirigha zor derijide chétishliq hadise ikenlikini tekitleydu.

“Qaraydighan bolsaq, buningdiki ré'alliq ademni bekmu heyran qalduridu. Bu rayon bilen baghlinishliq bolghan teminlesh zenjirige eng zor derijide tesir körsitidighan saheler üchün quyash énérgiye taxtisi, toqumuchiliq mehsulatliri, shuningdek shoxla (pemidor) mehsulatlirini körsitish mumkin. Bu sahe uzundin buyan kishilerning diqqitide bolup kéliwatidu. Chünki dunyadiki paxta mehsulatining beshtin biri, quyash énérgiye taxtisining yérimi mushu yerdin chiqiwatidu. Yene bu xildiki mejburiy emgek yene kömür, altun qézish we éliktironluq mehsulatlarni ishlepchiqirishtimu qolliniliwatidu. Hazir mejburiy emgekning yene alyumin buyumliri, mashina batariyesi, yémeklik qiyamliri qatarliq sahelerdimu qolliniliwatqanliqi heqqide pikirler mewjut. Bu sahediki mehsulat ishlepchiqiriwatqan shirketler bolsa del ashu dunyawiy teminlesh zenjirining eng muhim halqiliri hésaplinidu. Emma hazirqi eng muhim mesile bu sahede mejburiy emgekning qaysi derijide qolliniliwatqanliqi, yene kélip buning ispatlighuchi delillerdur. Bu jehette biz duch kéliwatqan qiyinchiliq bek köp.”

Emma yéqinqi mezgillerde melum bolushqa bashlighan bezi uchurlar xitaydiki bir qisim shirketlerning amérika ijra qilish aldida turiwatqan mejburiy emgekke qarshi charilarning “Süzgüchliri” din “Salamet” ötüp kétish üchün “Mudapiye chariliri” ni ishqa séliwatqanliqini körsetmekte iken. Bolupmu Uyghur diyari bilen baghlinishliq bolghan mejburiy emgek mehsulatlirining bir qismi hazir “Wiyétnamda shilen'gen”, “Kambodzhada ishlen'gen” dégendek yalghan markilar bilen orap-qachilinip dawamliq halda gherb bazirigha ékisport qilinmaqta iken. Bu heqte söz bolghanda mesyu york ependi mushuninggha oxshash hadisilerning, jümlidin mejburiy emgek bilen baghlinishliq teminlesh zenjirige meblegh salghuchilarning nöwettiki Uyghur mejburiy emgikini chekleshke peyda qiliwatqan qiyinchiliqlirining az bolmaydighanliqini alahide tekitleydu.

“Hazir biz üchün téximu hushyar bolidighan peyt yétip kéliwatidu. Derweqe, bu hadisini teshkil qilghuchi éléméntlar ichide biz körüwatqan bekmu köp shey'iler mewjut. Bolupmu bu sahege meblegh salghuchi bir qisim shirketler del mushu hadisining dawam qilishi üchün oxshimighan derijide shara'it hazirlap bériwatidu. Shunga bu sahede biz addiyghine söz qilip qoyush bilenla cheklinip qalsaq buning héchqanche ünümi bolmaydu. Buning üchün bizde emeliy xaraktirdiki opératsiye sheklini alghan heqiqi herket bolushi bekmu zörür. Biz shu waqittila özimizning qilghan bu ishlirimizdin teskin tapalaymiz. Jow baydin ötken yili imza qoyghan ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihisi‚ bu yil iyun éyidin bashlap ijra qilinidu. Emma hazirqi mesile bu qanun layihisini qaysi derijide emilileshtürgili bolidu, dégen'ge bérip taqiliwatidu. Yene kélip buning netijiside qaysi shirketlerning qandaq malliri amérika tamozhnisida musadire qilinidu, dégen mesilimu hazir bir qiyinchiliq boluwatidu. Mesilen, shinjangda dukan achqan ‛tésla‚ shirkitining malliri qandaq bolidu? ‛walmart‚ shirkitining toqumuchiliq sahesidiki mehsulatlirini shinjangdin ekirmeslikke qarshi chiqishi qandaq bolidu? hazir bu ishlargha aldirap bir nerse dégili bolmaydu.”

Melum bolushiche, amérika bilen yawropa ittipaqi xitay mesiliside köp mesilide ortaq qarashqa ige bolsimu, emeliy herket jehette yawropa ittipaqi amérika hökümitidek aktip emes iken. Beziler bu jehettin alghanda amérika hökümitini yawropa ittipaqigha téximu köprek bésim peyda qilishi lazim, dep qarimaqta iken. Halbuki, ukra'inadiki urush weziyiti tüpeylidin yawropa ittipaqi diqqet merkizini izchil rusiyege qoyup kelmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet