Xelq'ara emgek teshkilati xitayning Uyghur mejburiy emgiki üstidin bahalash élip bérishni qarar qilghan

Muxbirimiz erkin
2022.06.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xelq'ara emgek teshkilati xitayning Uyghur mejburiy emgiki üstidin bahalash élip bérishni qarar qilghan B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét “Sistémiliq irqy kemsitish” yighinida. 2020-Yili iyun.
AFP

B d t kishilik hoquq aliy komisari mishél bachélétning kishilik hoquq teshkilatliri teripidin “Meghlubiyet” dep eyiblen'gen Uyghur éli ziyaritidin kéyin, b d t ning xelq'ara emgek teshkilati heriketke ‍ötken. Melum bolushiche, xelq'ara emgek teshkilatigha eza döletler 11-iyun, yeni ötken shenbe küni özining 110-qétimliq yilliq qurulyitining axiriqi küni xitaygha ‍ömek ewetip, xitayning Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish mesilisi üstidin bahalash élip bérishni qarar qilghan.

Yighinda amérika, en'giliye qatarliq döletler téximu yoquri sewiyediki toluq hoquqluq bir tekshürüsh ‍ömiki ewetishni telep qilghan bolsimu, xelq'ara emgek teshkilatining yilliq yighini bir komitétning xitaygha “Téxnikiliq meslihet hey'iti” ewetip, weziyet üstidin bahalash élip bérishni qarar qilghan.

Xitaygha weziyetni bahalash ömiki ewetish kérekmu yaki yoquri derijilik tekshürüsh ‍ömiki ewetish kérekmu, dégen mesile xelq'ara emgek teshkilatining ‍ötken heptidiki yighini jeryanida eza döletler arisida munazire qozghap, ‍axiri weziyetni bahalash ‍ömiki ewetish pikiri qobul qilin'ghan. Lékin xelq'ara emgek teshkilatining bu qarari kishilik hoquq mutexessisliride so'al peyda qildi. En'giliyediki hallam shéféld uniwérsitéti héléna kinidéy merkizining dérktori, proféssor lawra murféyning qarishiche, xelq'ara emgek teshkilatining hoquqini ishlitip, toluq tekshürüsh élip bérishqa ikkilinishining héchqandaq sewebi yoq iken.

Lawra murféy 14-iyun ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Xelq'ara emgek teshkilatining Uyghur rayoni we xitayda emgek meshghulati üstidin tekshürüsh élip bérishi jiddiy teqezza boliwatqan mesile. Xitayning Uyghur rayonida dölet hamiyliqidiki alahide mejburiy emgek programmisini yolgha qoyuwatqanliqigha a'it polattek pakitlar bar. Men xelq'ara emgek teshkilatigha oxshash chong xelq'araliq organlarning néme üchün öz hoquqini ishlitip, xitay hökümiti héchkimge ruxset qilip baqmighan bu mesililer ‍üstidin tekshürüsh élip bérishqa ikkilinishide héchqandaq bir seweb körüp baqmidim.”

Uyghur teshkilatlirining qarishiche, meyli xelq'ara emgek teshkilati yaki bashqa herqandaq xelq'araliq organ bolsun, ular Uyghur élida élip baridighan herqandaq bir tekshürüshte b d t aliy komissari bachélétning ziyaritidin sawaq élishi, xitay algha sürgen herqandaq aldinqi shertni qobul qilmasliki kérek iken.

Dunya Uyghur qurultiyining yawropa ittipaqida turushliq wekili, ko'én stup 14-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq didi: “Biz alidighan sawaq xitayning herqandaq ziyaretke aldinqi shert qoyushushigha yol qoymasliq. Eger xelq'ara emgek teshkilati xitayning aldinqi shert qoshushigha yol qoysa, bundaq ziyaret xitayning teshwiqatigha xizmet qilip, bu uning Uyghur irqiy qirghinchiliqini inkar qilishigha purset yaritip béridu. Shunga xelq'ara emgek teshkilati intayin qattiq meydanda turushi, kishiler bilen cheklimisiz, yüz turane körüshishni qet'iy telep qilishi kérek. Bachélétning ziyaritidin alidighan eng chong sawiqimiz, qet'iy meydanda turush, teleplirimiz we tekshürüsh iradimiz küchlik bolushtur.”

Ko'én stupning éytishiche, xelq'ara emgek teshkilatining sherqiy türkistandiki mejburiy emgekni sürüshtürüp ‍ömek ewetishi yaxshi ish bolsimu, lékin ulargha mejburiy emgek mewjut bolghan konkirét yerlerni tekshürüshini tewsiye qilidiken.

Ko'én stup mundaq dédi: “Aldi bilen xelq'ara emgek teshkilatining ömek ewetip, sherqiy türkistandiki mejburiy emgekni sürüshtürüshni qarar qilishi yaxshi ish. Bolupmu bu bachélétning meghlubiyetlik ziyariti we buning xitayning teshwiqat ghelibisige aylinishidin kéyin téximu muhim. Shunga, xelq'ara emgek teshkilatining ‍ömek ewetip, muwapiq tekshürüsh élip bérishi yaxshi ish. Biz burun bachélétqa bergen oxshash tewsiyemizni emgek teshkilatighimu bérimiz. Bundaq tekshürüsh choqum cheklimisiz bolushi, mejburiy emgek mewjut bolghan konkirét orunlargha bérip tekshürüsh élip bérilishi we herqandaq kishi bilen xitay hökümitining nazaritisiz sözlishelishi kérek.”

Melum bolushiche, xelq'ara emgek teshkilati ‍özining ‍ötken ikki heptilik yilliq yighini jeryanida, b d t gha qarashliq bu teshkilatning xitayning emeliy herkitide xelq'ara emgek ehdinamilirigha emel qilghan-qilmighanliqini bahalashqa mes'ul bir komitéti, gerche xitay wekilining shiddetlik ret qilishigha uchrighan bolsimu, biraq uning emgek heqlirige, bolupmu Uyghur élidiki Uyghur we bashqa yerlik az sanliq milletlerning emgek heqlirini sistémiliq depsende qilghanliqigha da'ir shikayetlerni tingshighan idi.

Lékin shéféld hallam uniwérsitéti kénnédiy kishilik hoquq merkizidiki proféssor lawra murféyning éytishiche, bu xil tekshürüshlerde, tekshürgüchilerning ishchilar bilen yüzturne körüshüshi bek muhim iken. U yene her xil körsetküchler xitayning dölet hamiyliqidiki mejburi'i emgek sistémisini namayan qilip turghanliqi, xelq'ara emgek teshkilatining bu nuqtini étirap qilishi kéreklikini bildürdi.

Lawra murféy mundaq deydu: “Herqandaq bir xelq'araliq organning xitayda élip baridighan tekshürüshide, tekshürgüchilerning ishchilar bilen cheklimisiz, nazaretsiz uchrishishigha yol qoyulushi bek muhim. Xelq'ara emgek teshkilati herqandaq tekshürüshte ishchilarning sözining bek muhim ikenlikini bilidu. Shunga, ularning ishchilar bilen toluq we cheklimisiz uchrishishigha yol qoyulushi kérek. Men shunimu tekitlimekchi, xelq'ara emgek teshkilati her xil körsetküchler namayen qilip turghan xitayning dölet hamiyliqidiki mewjut mejburiy emgek sistémisini muwappiq rewishte ipadileshni étirap qilishi kérek. Bolupmu ular neq meydanni tekshürgende, xitay mejburiy emgek sistémisining Uyghur rayonida qandaq ishleydighanliqini chüshünüshi kérek.”

Bu teshkilatning ‍ötken shenbe künidiki omumiy yighinida, uning qarmiqidiki xitayni nazaret qilish komitéti teyyarlighan xulase xaraktérliq höjjet toluq maqullan'ghan bolup, höjjette “Uyghur xelqige qaritilghan barliq basturush tedbirlirining qollinilishidin chöchüduq. Bu ularning ishqa orunlishish pursitige érishishi, xitaydiki diniy we étnik az sanliq milletlerge bolghan mu'amilide kemsitish xaraktirlik tesiri körülmekte,” déyilgen.

Lékin xelq'ara emgek teshkilatining qarari xitayning ghezipini qozghighan. Amérikadiki “Blumbérg xewerliri agéntliqi” ning xewer qilishiche, xitay tashqiy ishlar ministirliqi bayanatchisi wang wénbin 13-iyun düshenbe küni xelq'ara emgek teshkilatining qararigha inkas bildürüp: “Biz bu komitétning orunsiz eyiblishige qet'iy qarshi turimiz,” dégen. Uning éytishiche, xitay hökümiti “Xelqni birinchi orun'gha qoyudiken”, shundaqla “Barliq ishchi-xizmetchilerning heq-hoquqi we menpe'etini qoghdap, her millet kishilirining teng barawer ishqa orunlishish hoquqini qoghdashqa qattiq ehmiyet béridiken.”

Lékin gérmaniyelik Uyghurshunas, amérikadiki “Komunizm qurbanliri xatire fundi” ning aliy derijilik tetqiqatchi adriyan zénzning yéqinda élan qilghan bir doklatida körsitilishiche, xitay mejuri'i emgekni inkar qilsimu, biraq uning Uyghur diyaridiki Uyghurlarni nishan qilghan mejburiy emgek herkitining kölimi we derijisi barghanséri kéngeymekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet