Amérika “Uyghur mejburi emgikining aldini élish qanuni” ni ijra qilishta ittipaqdashlirini heriketlendürüshke bashlidi

Muxbirimiz erkin
2022.06.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérika “Uyghur mejburi emgikining aldini élish qanuni” ni ijra qilishta ittipaqdashlirini heriketlendürüshke bashlidi Amérika prézidénti baydén amérika tashqi ishlar ministirliqida sözlimekte. 2022-Yili 1-mart, washin'gton.
AP

Amérika hökümiti amérika-xitay soda munasiwetler tarixi we Uyghur mejburi emgikige xatime bérish yolidiki zor burulush nuqtisi dep qaralghan “Uyghur mejburi emgikining aldini élish qanuni” ni ijra qilishta ittipaqdashlirinimu heriketlendürüshke bashlighan.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi 21-iyundin bashlap ijra qilishqa bashlighan “Uyghur mejburi emgikining aldini élish qanuni” gha asasen, Uyghur élidin kelgen mehsulatlargha qarita mejburiy emgek mehsulati emeslikini “Éniq we ishenchilik deliller” bilen ispatlishini telep qilghan idi.

Melum bolushiche, nöwette amérika tashqiy ishlar ministiri antoniy blinkén mexsus yazma bayanat élan qilip, “Uyghur mejburi emgikining aldini élish qanuni” ning resmiy ijra qilinishqa bashlighanliqini, shuning bilen bir waqitta yene amérikaning ittipaqdashlirinimu mejburiy emgek mehsulatlirigha qarshi heriketlendüriwatqanliqini bildürgen.

Blinkén 21-iyun élan qilghan yazma bayanatida mundaq digen: “Biz ittipaqdashlirimiz we shériklirimizni yer shari teminlesh zenjirining mejburiy emgekni ishlitishtin xali qilishqa, shinjangdiki wehshilikke qarshi turushqa, shundaqla bizge qoshulup xitay xelq jumhuriyiti hökümitini wehshilik we kishilik hoquq depsendichilikige derhal xatime bérishke chaqirishqa herketlendüriwatimiz.”

Uning éytishiche, amérika tashqiy ishlar ministirliqi dölet mejlisi we her qaysi tarmaqlar bilen hemkarliship, shinjangdiki mejburiy emgekke qarshi küresh qilishni, qorqunchluq kishilik hoquq depsendichilikige qarshi xelq'araliq hemkarliqni kücheytidiken. Blénkén bayanatida amérikaning qaysiy ittipadashliri we shériklirini heriketlendüridighanliqini tilgha almighan bolsimu, lékin Uyghur mejburiy emgek mesilisi we yer shari teminlesh zenjirini tazilash kanada, awstraliye, yéngi zélandiye, yaponiye, en'giliye, yawropa ittipaqi we uninggha eza döletlerning küntertipidiki mesilige aylan'ghanliqi melum. Amérika tashqiy ishlar ministirliqi 22-iyun élan qilghan bayanatida éytishiche, teminlesh zenjiridiki xiris “Sana'etleshken7 dölet guruhi” ning 25-iyun gérmaniyede ötküzülidighan bashliqlar yighinining küntertipidikimu muhim mesile iken.

Amérikining “Bényamin l. Én'glis birleshmisi” namidiki qanun meslihet ornining aliy derijilik adwokati jésika réfkinning éytishiche, amérika mejburiy emgek mehsulatlirini 1930-yildin béri cheklep kelgen bolsimu, biraq bu qétim maqullan'ghan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” bu chekleshning tedbiqlinish sheklini özgertken. Jésika réfkin 21-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Bu qanunning chétilish da'irisi nahayiti keng. Amérika 1930-yildin bashlapla mejburiy emgek mehsulatlirini cheklep kelgen. Lékin bu qétimqi qanun asasen bu xil chekleshning tedbiqlinish sheklini özgertip, shinjangni menbe qilip ishlepchiqirilghan barliq mehsulatlarni, mehsulatlarning özinila emes, uninggha ishlitilgen matériyalliriningmu amérikagha kirishini cheklidi. Shunga bu import qilghuchilargha qarita chétilish da'irisi keng bir mes'uliyetni artqan.”

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi 21-iyundin bashlap resmiy ijra qilishqa bashlighan bu qanun, ötken yili 12-ayda prézidént baydén teripidin imzalinip, resmiy qanun'gha aylan'ghan idi. Biz 22-iyun amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisigha xet yézip, bu qanunning konkirét ijra'ati, bu jehettiki endishilerni sorighan iduq.

Ular radiyomizgha bergen bu heqtiki jawabida, özlirining bu yil 4-ayda import shirketlirini ular import qilghan bezi mehsulatlar qanunning cheklishige uchrishi mumkinlikini, teminlesh zenjiridiki mejburiy emgek mesilisini derhal hel qilish toghrisida ularni agahlandurghanliqini bildürüp: “Tamozhna-chégra qoghdash idarsisi yene 13-iyun heriket qollanisi élan qilip, importchilar we soda sahesining ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ diki qiyas bilen ret qilinishning ijra qilinishigha teyyarliq qilishigha yardemde boldi. Bu mejburiy emgekni chekleshni ijra qilish xizmet guruppisining ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ gha a'it sitiratégiyesini toluqlidi” dégen. Bayanatta yene bizning bezi su'allirimizgha amérika ana weten xewpsizliki ministirliqi bilen tamozhna-chégra qoghdash idarisining 17-iyun küni mezkur qanunning resmiy ijra qilinishi munasiwiti bilen ötküzgen tor axbarat yighinida jawap bérilgenlikini bildürgen.

Shu qétinqi axbarat yighinida, tamozhna-chégra qoghdash idarisining komissari kris magnus (Chris Magnus) mundaq dégen: “Qiyas bilen ret qilishtin xaliy bolushni telep qilghanlar inchilik bilen tekshürülidu. Men shuni éniq éytip qoymaqchi, buningdin xaliy bolush üchün importchilarning mejburiy emgek qanunini ijra qilish xizmet guruppisi chiqarghan qollanmigha emel qilishi, biz telep qilghan barliq uchurlarni toluq hem rastchilliq bilen teminlishi kérek. Shundaqla mehsulat, kiyim-kéchek, mal yaki towarlarning pütünley we yaki qismen bolsimu, mejburiy emgek bilen qézilmighanliqi, yasalmighanliqi yaki ishlepchiqirilmighanliqigha da'ir éniq hem qayil qilarliq delillerni körsitishi kérek.”

Kris magnus yene amérika hökümitining shirketlerni shinjang bilen soda qilishning xetiri toghrisida izchil agahlandurup kelgenliki, özlirining ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ ijra qilinishqa bashlighan bir waqitta, shirket we shexslerni shinjangdiki teminligüchiler bilen, shundaqla bu rayondiki mejburiy emgekke chétishliq 3-dölet we rayonlar bilen soda qilish xetirige diqqet qilishni qayta tekitleydighanliqini éytqan.

Baydén hökümiti mezkur qanunni toluq ijra qilishta qet'y ikenlikini ipadilisimu, lékin bu qanunning amérika-xitay soda kéngishide bezi endishilerni peyda qilghanliqi melum. Amérika-xitay soda kéngishining alaqe we axbarat ishlirigha mes'ul mu'awin prézidénti doglas bariyning radiyomizgha éytishiche, bu qanunda shirketlerning xitaydin import qilin'ghan mehsulatlarning mejburiy emgekke chétilmighanliqini qandaq ispatlaydighanliqi éniq emes iken.

Doglas bariy muxbirimizgha ewetken bu heqtiki yazma bayanatida mundaq deydu: “Bu qanunda shirketlerning xitay teminligüchiliridin import qilghan towarlirning mejburiy emgekke chétilmighanliqini qandaq ispatlaydighanliqi éniq emes. Amérika shirketliride soda qilishqa bolmaydighan xitay shirketlirining tizimliki bar bolsimu, emma import qilin'ghan mehsulatlarning mejburiy emgekke chétlmighanliqigha da'ir delil bilen teminlesh amérika shirketlirining üstige chüshti. Bu bir müshkilat, chünki xitayda musteqil 3-terep tekshürüsh mupettishi yoq.”

Uning éytishiche, amérika-xitay soda kéngishi hökümet organlirining mezkur qanunni ijra qilish jeryanida yoluqqan mesililerge qarap, “Ijra qilish taktikisini tézdin hel qilishini ümid qilidiken.”

Biraq “Bényamin l. Én'glis birleshmisi” diki awokat jésika réfkinning éytishiche, “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” shirketlerge téximu küchlük mes'uliyet artqan. U mundaq didi: “Bu ijra'atning muhimliqi, elwette men üchün éytqanda import qilghuchilar nuqsitidin qoshumche mes'uliyetni yüklidi. Import qilghuchining import qilinidighan tawarlarda shinjang rayonidin kirgüzülgen mehsulatlarning yoqluqigha yaki shinjangda ishlepchiqirilmighanliqigha we yaki bezi belgilik konkirét orunlarda ilepchiqirilmighanliqigha kapaletlik qilishi üchün, import qilghuchining tégishlik sezgürlük körsitip, maslishishshi kérek bolghan nurghun yoshurun murekkep mesililer bar.”

Lékin kishilik hoquq teshkilatlirining nuqti'iynezeridin alghanda, bu qanun ishen'güsiz derijide muhim ehmiyetke ige bolup, bu Uyghur rayonidiki iqtisadiy mesilini hel qilishqa qaritilghan iken. Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining programma dériktori pétér érwin 21-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq didi: “Bu qanun ishen'güsiz derijide muhim ehmiyetke ige. Chünki bu tunji emeliy küchi bolghan bir qanun bolup, bu qanun buningdin bir-ikki yil awwal maqullan'ghan ‛Uyghur kishilik hoquq qanuni‚ gha sélishturghanda Uyghur rayonida boluwatqan ishlargha melum derijide emeliy tesiri bolidu. Dölet mejlisi ‛Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni‚ ni muqullashta bu qanun Uyghur rayoni yaki sherqiy türkistandiki iqtisadiy mesililerni hel qilish üchün muhim, dep qarighan. Chünki mezkur rayonda yüzminglighan, belkim milyonlighan Uyghur we bashqa türkiy xelqler mejburiy emgekke qatnashturulmaqta.”

Pétér iwinning qarishiche, bu qanunning meqsiti mejburiy emgek mehsulatlirining ishlepchiqirilishi we import qilinishini cheklesh bilenla cheklinip qalmaydiken.

Pétér irwin mundaq dédi: “Bu qanunning muhimliqi uning noqul mejburiy emgek mehsulatlirining import qilinishini cheklesh, uning ishlepchiqirilishini astilishni meqset qilish bilen cheklinip qalmay, yene bashqa bir mesiligimu qaritilghanliqida. Chünki rayonda yüz bériwatqan wehshilik mejburiy emgek bilen zich baghlinishliq. Mejburiy emgek küchliri qeyerdin kélidu? ularning mutleq köp qismi Uyghurlardin, lagérldin kélidu.”

Amérika tashqiy ishlar ministiri blénkin 21-iyun élan qilghan bayanatida yene amérikaning Uyghur élidiki ishlarni jawabkarliqqa tartishta konkirét tedbirlerni qollinidighanliqi we amérika karxanilirini mejburiy emgekke chétilishning qanuniy jawabkarliqi toghrisida dawamliq agahlanduridighanliqini éytqan.

Blékin mundaq dégen: “Xitay xelq jumhuriyiti we dunyaning herqaysiy jayliridiki mejburiy emgek we bashqa kishilik hoquq depsendichiliklirini hel qilish, prézidént baydin we bu hökümetning aldinqi wezipisi. Biz shinjangda jawabkarliqni sürüshtürüshte wiza cheklimisi, ‛yer shari magnétskiy qanuni‚ gha asasen maliye jazasi bérish, éksportni kontrol qilish, tutup qélish buyruqi we import cheklimisini öz ichige alghan konkirét tedbirlerni qollanduq. Shuning bilen bir waqitta, shinjang toghriliq memuriy tarmaqlar ara soda meslihet körsetmisi élan qilip, amérika shirketlirining mejburiy emgekni öz ichige alghan kishilik hoquq depsendichiliklirige qolayliq yaritip bérishtin yaki uningdin paydigha érishishtin hezer eylishige yardem qilduq.”

Blékinning éytishiche, ular herqaysi organlar bilen hemkarliship, shirketlerni mejburiy emgek mehsulatlirini amérikagha import qilishni men'iy qilishning amérika qanunidiki bir mejburiyet ikenlikini dawamliq eskertidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet