Maykil posnér: “Uyghur mejburiy emgikini toluq chekleshte wezipe éghir, menzil uzaq!”

Muxbirimiz eziz
2022.08.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Michael-Posner-voa.jpg Amérika tashqi ishlar ministirliqining yardemchi ministiri, “Démokratiye, kishilik hoquq we emgek komitéti” ning mes'uli maykil posnér (Michael Posner) ependi “Amérika awazi” ning ziyaritini qobul qilmaqta. 2022-Yili 23-awghust.
VOA

2022-Yili muhajirettiki Uyghurlarni eng xursen qilghan ishlarning biri “‍Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi” ning resmiy ijra qilinishi boldi. Amérika hökümitimu bu jehette xitayning zulmi, shundaqla Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishini eyiblesh we bu heqtiki munasiwetlik tedbirlerni ijra qilishta izchil bolup keldi. Halbuki, xitayningmu tézdin bu jehettiki bezi yochuqlardin paydilinip, mezkur qanun layihesini kargha kelmes qilip qoyushqa urunuwatqanliqi oxshimighan shekillerde melum bolushqa bashlidi. Bolupmu ularning tézdin bu xil cheklimiler ijra qilinmaydighan yawropa bazirigha oxshash jaylarda Uyghurlarni “Zamaniwi qul” largha aylandurush arqiliq ishlepchiqirilghan towarlarni dawamliq halda sétiwatqanliqi buningdiki bir chong ajizliqni ashkarilap berdi. Bu xildiki mesililer amérika tashqi ishlar ministirlikining yardemchi ministiri, “Démokratiye, kishilik hoquq we emgek komitéti” ning mes'uli maykil posnér (Michael Posner) bilen ““Amérika awazi” ning bu heqtiki mexsus söhbitide alahide orun aldi.

23-Awghusttiki bu söhbette maykil posnér alahide tekitligen bir nuqta del mushu xil “Zamaniwi qullar emgiki” din qandaq qilghanda eng zor derijide saqlinish mesilisi boldi. Uning bayan qilishiche, nöwette xitaydiki zawutlarning Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish arqiliq ishlepchiqarghan bir qisim mehsulatliri bu xil mehsulatlarni cheklesh heqqide éniq belgilimiler mewjut bolmighan yawropa baziri, shuningdek yaponiye we awstraliyege oxshash jaylargha ékisport qilinip, andin bu jaylardin amérika bazirigha yollanmaqta iken. Shunga bu menidin alghanda mushu xildiki mejburiy emgekni cheklesh qanun layihesining amérika tewesidila mewjut bolushi bu hadisilerni chekleshke kupaye qilmaydiken. Bu qanun layihesining amérika dölet mejliside her ikki palataning mutleq üstün awaz bérishi bilen maqullan'ghanliqi buning hemmila kishi qobul qilidighan ré'alliq ikenlikini körsitidighan bolup, bu xildiki qanunning bashqa jaylardimu otturigha chiqishini emelge ashurush hazir muhim wezipilerning biri hésaplinidiken.

Maykil posnérning qarishiche, Uyghur diyaridiki mejburiy emgek mehsulatlirini chekleshtiki yene bir qiyin ötkel nöwettiki shirketlerning buninggha qaysi derijide ariliship qalghanliqigha höküm qilish hésaplinidiken. Qanun layiheside “Mejburiy emgek küchlirini ishletken zawutlarning malliri, mehsulatlargha mejburiy emgek arqiliq qolgha kelgen paxta yaki köktash dégendek matériyallarni ishletkenler birdek cheklinidu” dep békitilgen bolsimu buninggha höküm qilish undaq asan emes iken. Chünki hazirghiche Uyghur diyaridiki emgek muhitini közitip turidighan bir musteqil organ mewjut ‍emes bolup, xitay hökümitining qatmu-qat cheklimiliri mewjut boluwatqan ehwalda xelq'araliq shirketlerning musteqil tekshürüsh guruppilirini ewetip, bu ehwalni öz aldigha tekshürüp körüshimu asan'gha chüshmeydiken. Shunga bundaq chong shirketlermu “Bizning mehsulatlirimizgha Uyghurlarning mejburiy emgiki arilishp qalmighan” dep késil éytalmaydiken. Bolupmu paxta-toqumuchiliq we quyash énérgiye taxtisi sahesidiki shirketler üchün bu eng zor bash qétimchiliqi bolup qalmaqta iken.

Ene shu xil bash qétimchiliqidin qutulush üchün bezi shirketler, bolupmu Uyghur diyari bilen wastilik yaki biwaste halda baghlinishliq bolghan kiyim-kéchek, yémek-ichmek sahesige mensup shirketler özlirining mehsulatlirigha héchqandaq mejburiy emgekning ariliship qalmighanliqigha höküm qilalmighanliqtin bu xil awarichiliqtin biraqla qutulush üchün xam eshya menbesini bashqa döletke merkezleshtürüshni oylighan. Emma teminlesh zenjirining yene bir uchi aylinip kélip yenila xitay bolghanliqi üchün bumu taza köngüldikidek chare bolmay qalghan. Bolupmu wyétnam, kambodzha qatarliq jaylardiki paxtilarning menbesi yenila Uyghur diyari bolghanliqtin bu jaylardin paxta sétiwélish bilen bu mesile yenila hel bolmaydiken. Amérika bazirida sétiliwatqan quyash énérgiye taxtisining 90 pirsenti xitaydin kélidighanliqi, yene kélip buninggha ishlitiliwatqan köktash (polysilicon) larning köp qismi Uyghur diyaridin chiqidighanliqi üchün bumu undaq bir éghiz söz bilenla hel bolidighan qiyinchiliq bolmay qalidiken. Bundaq ehwalda hem pakiz énérgiye mesilisini hel qilish hem kishilik hoquq mesilisini tashlap qoymasliq üchün buninggha ünümlük bir chare tépishta menzil bek uzaq bolup qalmaqta iken.

Maykil posnérning qarishiche, nöwette Uyghur diyaridiki lagér sistémisi alliqachan yoq dégendimu bir milyondin artuq kishini yutup kétiwatqan bolup, bularning nechche yüz mingi mejburiy emgekke sélinmaqta iken. Nöwette yuqurisi amérika prézidéntidin tartip töwende herqaysi derijilik hökümet emeldarlirighiche oxshimighan sorunlarda Uyghurlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqini tekitlimekte iken. Bu hal hazir amérika dölet mejlisidimu barghanséri muhim témilardin bolup qalmaqta iken. Bundaq ehwalda amérika hökümiti Uyghur mejburiy emgek mesiliside téximu emeliy we ünümlük bolghan bezi ishlarni qilishi tamamen mumkin iken. Buning biri amérika hökümiti öz ittipaqdashlirinimu ashu xil qanun layihisi maqullashqa righbetlendürüshi lazim iken. Ikkinchisi, birleshken döletler teshkilati (b d t), xelq'ara emgek teshkilati qatarliq xelq'araliq teshkilatlarning kolliktip tirishchanliqini emelge ashurush bek muhim iken. Bu nuqtini alliqachan tonup yetken xitay hökümiti xelq'ara teshkilatlarni indekke keltürüshning yollirini échish bilen aldirash bolmaqta iken. Üchinchisi, Uyghur diyaridiki mejburiy emgekke baghlinishliq shirketler mesilisimu muhim orunni igileydiken. Xitay hökümiti ötken birnechche yilda Uyghurlarning mejburiy emgikini eyibligen birnechche shirketni “Jazalash” we oxshimighan shekillerde hujum qilish arqiliq nechche onlighan bashqa shirketlerge “Ibret qilish” usulini qollinip kelgen. Shunga bu jehette shirketlerning bu jehettiki bash qétimchiliqini hel qilishmu zor müshkülatlarning biri iken.

Melum bolushiche, xitay hökümitining Uyghurlarni qirghin qilishi hemde mejburiy emgekke sélishi tashqi dunyagha köplep melum bolghandin kéyin bu heqtiki tenqidler zor derijide ewj alghan. Shuning bilen birge xitay hökümitining buninggha öktemlerche qarshiliq körsitishimu yuquri pellige chiqqan. Yene kélip ularning lagir sistémisi, zor tutqun, mejburiy emgek, omumiy nazaret qatarliq jehetlerdiki tedbirliri téximu mukemmelleshken. Bu omumiy basturushning “Bash qomandani” bolghan shi jinpingning bu yil küzde chaqirilidighan 20-qurultayda yene bir qétim qaytidin “Aliy rehber” bolup “Saylinidighanliqi” muqimlashqan ehwalda xitayning nöwettiki siyasetlerni özgertish éhtimalliqi yoqning ornida bolmaqta iken. Bu xil ré'alliq alida Uyghur mejburiy emgikini ünümlük cheklesh duch kélidighan xirislarmu zor derijide ashmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.