Uyghur mejburiy emgikini cheklesh herikiti érishken netijiler we duch kelgen xirislar

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2023.08.31
Amérika tamozhna we chigra qoghdash idarisi Uyghur kishilik hoquq qurulushining doklatidin kéyin bingtu'en chilanlirini tutup qalghan Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi(CBP) ning muweqqet komissari troy millér(Troy Miller) muxbirlarning so'allirigha qulaq salmaqta. 2023-Yili 5-yanwar, washin'gton.
AP

Amérikaning 2022-yili 6-ayning axirliridin bashlap resmiy ijra qilinishqa bashlighan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni”, uning kishilik hoquq depsendichilikini sodigha baghlap jazalash jehettiki eng yétük qanuni tedbirlirining biri hésablinidu. Lékin nopuzluq chet'el tetqiqat orunlirining eng yéngi doklatlirida qeyt qilinishiche, bu qanun ijra qilinishqa bashlighan bir yildin artuq waqittin buyanqi ré'alliq, Uyghur mejburiy emgikini chekleshning murekkeplikini, Uyghur mejburi'i emgek mehsulatlirini tosushta érishken netije bilen duch kelgen xirisning yenila teng mewjut boluwatqanliqini körsetmekte iken.

Shu munasiwet bilen biz bügünki programmimizda Uyghur mejburiy emgikige da'iriliri bezi négizlik uqumlarni, bolupmu mejburiy emgek, dégen néme? Uyghur mejburiy emgikining xaraktéri qandaq? Uyghur mejburiy emgiki bilen xelq'aradiki en'eniwi mejburiy emgek arisida qandaq perqler mewjut? shirketlerning mejburiy emgekke wasitilik yaki biwasite chétishliq ikenliki qandaq bayqilidu we delillinidu? dégen témilarni yorutup bérish meqsitide, bu sahediki bezi nopuzluq tetqiqatchilarning bu mesililerdiki pikirini alduq.

Kanadaliq adwokat, Uyghur mejburiy emgek mesililirining qanun meslihetchisi, kanada mak-donald lawrér ‍inistitutining aliy tetqiqatchisi sarah téychning éytishiche, Uyghur mejburiy emgikining bashqa mejburiy emgekler bilen bolghan yétük perqi, uning dölet hamiyliqida ‍élip bérilishi hem irqiy qirghinchiliqning bir parchisi bolushida iken.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash (CBP) xadimi chégradin kirgen mallarni tekshürmekte. 2020-Yili 29-iyun.
Amérika tamozhna we chégra qoghdash (CBP) xadimi chégradin kirgen mallarni tekshürmekte. 2020-Yili 29-iyun.
cbp.gov

Adwokat sarah téych 29-awghust bu heqtiki mexsus ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Uyghur mejburiy emgiki bilen bashqa mejburiy emgeklerning perqige kelsek, méningche Uyghur rayonidiki mejburiy emgekning achquchluq perqi Uyghur rayonidiki mejburiy emgekning dölet hamiyliqida élip bérilishidur. Shunga bu, bir qisim shirketlerning qullar emgiki bilen shughullinish hadisisi bolupla qalmay, belki uning hökümet teripidin teshkil qilinishi, hökümetning bu shirketlerni Uyghur emgek küchliri bilen teminlishi bolup, keng jehettin éytqanda bu irqiy qirghinchiliqning bir parchisi bolushidur. Buning dölet hamiyliqida élip bérilishi we irqiy qirghinchiliqning bir parchisi bolushi, uning özgiche alahidiliki hésablinidu.”

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisining chüshendürüshiche, amérika fédératsiye qanuni, wezipisini beja keltürmgenliki sewebidin jazalashqa uchraydighan barliq xizmet we mulazimetlerni, yaki ishchilar öz ixtiyarliqi bilen ishlimigen herqandaq ish we mulazimetni mejburiy emgek hésablaydiken. Adwokat sarah téych, bu nuqtidin xitayning dölet hamiyliqida Uyghurlargha qarita yürgüzgen “Namratliqtin qutquzush”, “Yötkep ishqa orunlashturush” programmilirining mejburiy emgekke kiridighanliqini bildürdi.

Sarah téych mundaq deydu: “Chünki, bu programmilargha qatnashturulghan Uyghurlarning héchqandaq tallash hoquqi yoq. Buninggha rayonda hazir yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq da'iriside qarash intayin muhim. Sizge melum bolghandek birsining kélip, sizni a'ilingiz, dost-yarenliringizdin yiraq, bashqa bir ölkide ishleysen, dep élip kétishi, nurghun zawutlarning sim tosuqlar bilen qorshalghan bolushi, sizning mejburlan'ghanliqingizni körsitipla qalmaydu. Bu yerde yene siz üchün eger uninggha qatnashmisingiz ‛qayte-terbiyelesh‚ lagérigha ewetilish yaki uninggha qayturulush xewpimu bar. Bir kishining bu zawutlargha bérip ishlesh yaki lagérgha ewetilishning birini tallashqa duch kélishi, hergiz tallash hésablanmaydu. Shunga, buninggha keng da'iride qarash intayin muhim. Nahayiti éniqki, buning özi mejburiy emgektur.”

Uyghur mejburiy emgiki tetqiqati sahesidiki nopuzluq tetqiqatchi, en'gliye hallam shéféld uniwérsitéti héléna kénidi xelq'ara adalet tetqiqat merkizining mudiri, proféssor lawra murféy Laura Murphy ning qarishiche, ishchilarning bérilgen ishqa “Yaq déyish” hoquqi bolmighan herqandaq emgek mejburiy emgek hésablinidiken. Lawra murféy 29-awghust bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda xelq'ara emgek teshkilatining mejburiy emgekke bergen tebirining éniq ikenlikini bildürüp mundaq dédi: “Xelq'ara emgek teshkilati ishchilarning raziliqi bolmighan, ret qilsa jazalinish éhtimali bolghan herqandaq ishqa mejburiy emgek, dep tedbir bergen. Bu dégenlik kishilerning etraptiki weziyetning tehditi astida dawamliq ishleshke mejbur bolushi, ishleshni ret qilish pursiti bolmighan ehwallarni körsitidu.”

Lawra murféyning éytishiche, xitayning dölet hamiyliqidiki Uyghur emgek küchlirini yötkesh programmisi mejburiy emgekning xelq'ara tedbirige pütünley chüshidiken. Lawra murféy: “Bu rayonda héchkim yötkep ishqa orunlashturushni ret qilalmaydu. Bu dégenlik Uyghur rayonidiki dölet teripidin élip bériwatqan pütün yötkep ishqa orunlashturush sistémisi xelq'arning tebiri bilen éytqanda mejburiy emgek hésablinidu” dep körsetti.

Halbuki, bezi tetqiqatchilarning qeyt qilishiche, Uyghur mejburiy emgiki bashqa mejburiy emgeklerge qarighanda yene Uyghur nopusini tarqaqlashturush we assimilyatsiye qilish wasitisi ornida qollinilish jehettinmu alahide xaraktérlinidiken. Hallam shéféld uniwérsitétining héléna kénidi tetqiqat merkizi Uyghur mejburiy emgiki tetqiqat türi guruppisining ezasi yalqun ulughyol 29-awghust bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda, xitayning Uyghurlargha qarita “Her xil siyasetlirini mejburiy emgekning ichige élip kirgenliki” ni bildürdi.

Bezi chet'el tetqiqat orunlirining doklatliridin melum bolushiche, Uyghur mejburiy emgikining chétilish kölimi nahayiti keng bolup, uning polisilikon, litiy, paxta, pemidur, küntaxta, éléktrlik aptomobil bataréyesi qatarliq mehsulatlardiki xelq'ara monopolluq orni, bu mehsulatlarning kélish menbesini éniqlashning barghanche qiyinlishishi qatarliq amillar Uyghur mejburi'i emgiki mehsulatlirini chekleshni téximu qiyinlashturmaqta iken. Yalqun ulughyol, shirketlerning Uyghur mejburiy emgikidin paydilan'ghan yaki paydilanmighanliqini ikki xil shekilde ayrishqa bolidighanliqi, bu shirketlerning birining Uyghur mejburiy emgikidin biwasite paydiliniwatqan shirketler, yene birining wasitilik paydiliniwatqan shirketler ikenlikini bildürdi.

Lékin adwokat sarah téychning éytishiche, ularning Uyghur mejburiy emgek mesilisidiki achquchluq diqqet nuqtisi, xitayning qilmishini özgertishla emes, belki shirketlerning uninggha hemdemde bolushini özgertish iken. U hökümetlerni özgertishke qarighanda shirketlerni özgertish köp asan'gha toxtaydighanliqini bildürüp mundaq deydu: “Yene bir achquchluq diqqet nuqtimiz, xitayning xahishini özgertishla emes. Belki shirketlerning uninggha hemdemde bolushini özgertishtur. Shunga biz tekshürüshte bu jehettiki sot arxiplirighimu qariduq. Biz diqqet nuqtimizni shirketlerge qarattuq. Chünki, shirketlerning xahishini özgertmek bizning qolimizdin kélidu.”

Sarah téych yene Uyghur mejburiy emgikige a'it delillerni éniqlash we toplashta bashqa nopuzluq tetqiqat orunlirining doklatlirigha tayinipla qalmay, özliriningmu buninggha a'it delillerni toplighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Biz bularni delilleshte awstraliye istratégiyelik siyaset instituti, tetqiqatchi ariyan zenz, lawra murféylarning burun élip barghan nurghun tetqiqatlirigha tayanduq. Bularning hemmisi intayin inchikilik bilen élip barghan tetqiqatlar bolup, ilmiy qimmiti nahayiti yuqiri. Uningdin sirt biz özimizmu bezi delillerni topliduq. Biz buningda bu shirketlerning import mehsulatlirigha, shundaqla tetqiqat orunlirining mejburiy emgekke chétishliq, dep körsetken yaki amérikining émbargo tizimlikidiki shirketlerni tekshürduq.”

Halbuki, hallam shéféld uniwérsitétidiki proféssor lawra murféy xitay shirketlirining Uyghur mejburiy emgiki bilen bolghan alaqisini delilleshte xitay taratquliridiki xewer we élan-sen'etlerning muhim menbe bolghanliqini körsetti. Uning éytishiche, xitayning dölet hamilidiki Uyghur mejburiy emgek programmisigha qatnashqan shirketler, ilgiri buni taratqularda keng tarqatqan iken. U, hazir bu shirketler döletning emgek programmisigha qatnashqanliqini ashkara teshwiq qilmisimu, lékin mejburiy emgekning kölimi kichiklep qalmighanliqini bildürdi.

Lawra murféy mundaq deydu: “Shirketler bir qanche yilghiche döletning mejburiy emgek programmisigha qatnashqanliqini ‍ashkare terghib qilip kelgen. Chünki, ular buninggha qatnishishni shi jinping, shi jinping idiyesi we hökümetke sadaqetmen bolushning ipadisi, dep qarap, keng tarqatqan. Lékin xelq'araning bu progammigha bolghan tenqidliri sewebidin ular büni hazir ashkara tarqatmaydighan boldi. Lékin shundaqtimu shirketlerning burun mezkur programmigha keng kölemlik qatnishishi, hazirqi ehwaldinmu uchur béridu. Chünki, mejburiy emgek programmisi izchil kéngiyip mangdi. Uning kölimi tariyip qalmidi.”

“Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” resmiy ijra qilinishqa bashlighandin tartip, bu yil 8-ayghiche bolghan bir yildin artuqraq waqit ichide, qimmiti bir milyard 746 milyon dollarliq 5000 din artuq yollanma Uyghur mejburiy emgikige chétishliq, dégen guman bilen amérika tamozhnasida toxtitip tekshürülgen.

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisining sanliq melumatliridin, bu jeryanda 2070 yollanmining qoyup bérilgenliki, 1733 yollanmining amérikagha kirishi ret qilin'ghanliqi melum bolmaqta. Bu san amérika-xitay omumi soda hejmining nahayiti az bir qismini teshkil qilidu. Lékin amérika dölet mejlisidiki bezi ‍ezalar Uyghur mejburiy emgikini chekleshte téximu qattiq jazalash tedbirlirini élishni telep qilmaqta, amérika qanun ijra qilish tarmaqliri bolsa “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” ni ijra qilish iradisining qet'iy we estayidil ikenlikini tekitlep kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.