Memtili tewpiq we "Izchilar rohi"

Muxbirimiz nur'iman
2020-06-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Ot yürek sha'ir, Uyghur hazirqi zaman yéngi ma'arip herikitining bashlamchisi memtéli tewpiq ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Ot yürek sha'ir, Uyghur hazirqi zaman yéngi ma'arip herikitining bashlamchisi memtéli tewpiq ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Kamaltürük Yalqun teminligen

Biz Uyghurning balliri, könglimiz nurluq,

Bésip ötken uzaq hayat yolimiz ulugh.

Köp zamanlar sersan bolduq zalim qolida,

Derya derya qanlar töktuq erk yolida.

Bizge goya dozax boldi bu ana makan,

Esir bolduq, tutqun bolduq halimiz yaman.

Küresh bilen ötti esir, shanimiz ulugh,

Bizge emdi yarashmaydu xarliq we qulluq
.

Ot yürek sha'ir, Uyghur hazirqi zaman yéngi ma'arip herikitining bashlamchisi memtéli tewpiq ependining yuqiriqi bu shé'irni 1930-yillarda yazghanliqi melum. Halbuki, aridin 90 yildek waqit ötken bügünki künde memtéli tewpiq ependining bu shé'éridiki achchiq réyalliq hélihem Uyghur jem'iyitide tekrarlanmaqta.

Istanbul uniwérsitéti til-edebiyat fakultétining dotsinti rahile qeshqiri xanim memtéli tewpiq heqqide tetqiqat bilen shughulliniwatqan kishilerning biri bolup, u memtiéli ependining hayati we küreshliri heqqide munularni bayan qildi: "Memtéli tewpiq ependi xitayning chékidin ashqan zulumigha qarshi 1931-yili qumulda inqilab qozghalghanliqi we bu inqilab yalqunining pütkül sherqi türkistan tupraqlirigha kéngeygenlikini anglap türkiyedin derhal weten'ge qaytidu."

Rahile xanim memtili ependining atushqa qaytqandin kéyinki hayati heqqide toxtilip mundaq dédi: "Jallat shéng shisey shu yillarda Uyghurlar arisidiki közge körün'gen baylar we ilghar pikirlik zatlargha qest qilishqa bashlaydu. 1937-Yili 5-ayda milletni oyghitish we terbiyeleshtek muqeddes ishqa chongqur ishtiyaq baghlighan hem bu yolda ajayip töhpilerni qoshqan memtéli ependi we uning sepdashliri tutup kétilip, türmige tashlinidu."

Rahile xanim axirida yene mundaq dédi: "Memtéli ependi öz dewride zamaniwi shekildiki milliy ma'aripning Uyghurlarni oyghinishqa we mehkumluqtin qutulushqa bashlaydighanliqini chongqur tonup yetken bir shexs idi. Uning qarishiche, bu qutulush hem jahalet-nadanliqtin qutulush hem mehkumluqtin qutulush idi."

1980-Yillardin kéyin Uyghur diyarida memtéli ependining hayati we küreshliri heqqide kitab we maqaliler yoruqluqqa chiqishqa bashlidi. 1990-Yillarda tonulghan obzorchi yalqun rozi memtéli ependi heqqide bir yürüsh kitab we maqalilerni élan qilip, "Tewpiq rohi" ni Uyghur oqurmenlirining diqqitige sundi. U "Memtéli tewpiq ependi" namliq kitabning aptorliridin biri bolup, bu kitab 1990-yillarda Uyghur diyarida küchlük tesir peyda qildi.

Epsuski, 2016-yilining axirigha kelgende tarix qayta tekrarlandi. 1937-Yili memtéli ependi ziyankeshlikke uchrap aridin bir esirdek waqit ötkende xitay da'iriliri memtéli ependi üchün kitab we maqale yazghan yalqun rozinimu tutqun qildi. "Milliy bölgünchilik we döletni parchilash" jinayiti bilen 15 yilliq qamaq jazasigha késilgenliki ilgiri sürülgen yalqun rozining hazirqi ehwali bashqa tutqundiki yüzligen Uyghur serxillirigha oxshashla melum emes.

Yalqun rozi ependining amérikada turushluq oghli kamaltürk yalqun dadisining memtéli tewpiq ependi heqqidiki tetqiqati heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Dadam peqetla tewpiq ependini tonushturushni meqset qilmighan idi. U kitab we maqaliliride 'tewpiq rohi' ni jem'iyetke keng tarqitish, 'izchilar' ning milliy ma'arip we milletni oyghitish yolida töligen bedellirini kishilerning ésige sélishni meqset qilghan idi. Bügünki künde u tarix tekrarliniwatidu. Eger biz bir qutulush yoli tapmisaq, tarixning paji'eliri toxtimay tekrarlinid."

1930-Yillirida memtéli ependi öz hayati bedilige otturigha chiqarghan "Tewpiq rohi" 1990-yillarda yalqun rozi qatarliq Uyghur ziyaliylirining kitab we maqaliliri arqiliq Uyghur xelqige ulashqan idi. Öz dewride memtéli ependi yaqqan "Izchilar mesh'ili" nöwette muhajirettiki Uyghurlar arisida qaytidin yélinjimaqta.

Türkiye ege uniwérsitétining piroféssori alimjan inayet ependimu bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Xitay hökümiti her xil bahaniler bilen Uyghur yazghuchi-sha'irlani, diniy alimlarni tutqun qildi, ziyaliylar milletning mingési we eqli. Biz choqum ziyaliylirimizgha ige chiqishimiz kérek."

Muyesser abdul'ehed türkiyediki "Ayxan" ma'aripining asasliq qurghuchiliridin biri bolup, u memtéli tewpiq ependi 1930-yillarda yorutqan "Meripet mesh'ili" ni bügünki "Izchilar" dawamliq kötürüp méngishini teshebbus qilidu.

U ziyaritimiz jeryanida "Ayxan" ana til sinipidiki oqughuchiliri bilen bolghan bir qétimliq dersni eslep mundaq dédi: "Oqughuchilirim bilen 'düshmen némidin eng qorqidu?' dégen so'alni munazire qilip qalimiz. Men oqughuchilirimgha: 'düshmen bizning bek oqup bilimlik bolup kétishimzdin eng qorqidu, ' dep jawab bérimen. U yene "Izchilar" qoshunining téximu zoriyidighanliqigha ishinidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Hemmila balidin chong ümidlerni kütkili bolmisumu, emma ularning ichide nurghun balilar choqum bu ümidimizni aqlaydu. Onning ichidin biri choqum chiqidu. Hayatla bolsaq qoshunimiz zoriyip mangidu."

Ziyaritimizning axirida türkiyediki "Ana til" mektipining oqughuchisi, memtéli tewpiq ependining chewrisi, besh yashliq hümeyra ulugh bowisining "Izchilar marshi" ni nahayiti jarangliq awazda déklamatsiye qilip berdi.

Toluq bet