Xitayning meschit chéqish siyasiti gherbning diqqitini qozghimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-04-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning teshwiqat lozunkiliri ésilghan meschit. 2014-Yili 17iyul, aqsu.
Xitayning teshwiqat lozunkiliri ésilghan meschit. 2014-Yili 17iyul, aqsu.
AP/Ng Han Guan

Xitayning Uyghur diyarida uzun yilliq tarixqa ige meschit-jamelerni chéqip tashlishi gherb metbu'atlirida diqqet qozghimaqta.

15-Aprél firansiye paytexti parizh shehirining merkizidiki 800 yilliq tarixqa ige bübi meryem chirkawi (Notre Dam) ning köyüp kétishi xelq'ara metbu'atlarda zor zilzile peyda qildi. Gherb binakarliq sen'itining güzellikini namayan qilghan, éffél tömür munari qurulushtin ilgiri firansiyediki eng égiz qurulush hésablan'ghan bu chérkawning köyüp kétishi kishilerni nahayiti epsuslandurdi. Firansiye prézidénti makron shu künila derhal bayanat bérip, bu tarixiy qurulushni 5 yil ichide eslige keltüridighanliqini bildürdi. Firansiyediki her sahe kishiler bügün bes-beste pul i'ane qilip, mezkur chérkawni eslige keltürüsh qurulushigha hessiler qatidighanliqini bildürüshmekte.

Oxshashla 800 yilliq tarixqa ige kériyediki héytgah jamesining xitay hakimiyiti teripidin chéqip tashlan'ghanliq xewiri dunyada bunchilik zor tesir qozghiyalmighan bolsimu, emma gherb metbu'atliri bu mesilige hem sel qarimidi. Gérmaniyediki "Jenubiy gérmaniye géziti", "Gérmaniye awazi" qatarliq dangliq axbarat wasitilirimu bu heqte mexsus xewerler élan qildi.

Xoten kériyediki héytgah jamesining 2018-dékabirda chéqip tashlan'ghanliqi kanadadiki bir xitay oqughuchi teripidin sün'iy hemrah süretlirini sélishturush we analiz qilish netijiside bu yil 2-aprél élan qilin'ghan idi. Shuningdin buyan gherb we türk metbu'atlirida xitay hakimiyitining kériyediki 800 yilliq tarixqa ige héytgah jamesini we xotendiki 500 yilliq tarixqa ige yene bir meschitni chéqip tashlighanliqi ghulghula qozghap kelmekte. Gérmaniyediki türlük taratqularda bu heqtiki munaziriler hélimu dawam qilmaqta.

14-Aprél we 15-aprél künliri gérmaniye taratqulirida kériyediki héytgah jamesining chéqip tashlan'ghanliqi, xitayning Uyghurlarni milliy kimlikidin, medeniyitidin, diniy étiqadidin ayrip tashlap pütünley xitaylishishqa qistawatqanliqi xewer qilindi. Mezkur xewerlerde xitay hökümitining meschitlerni chéqip tashlap, milyonlighan insanlarni lagérlargha solap, Uyghurlarning milliy medeniyiti bilen yashash heqlirini tamamen depsende qiliwatqanliqi, lagér sirtidiki Uyghurlarning bolsa saqchi hem kaméralarning nazaritide mehkumlar kebi nazaret astida yashawatqanliqi tekrar otturigha qoyuldi.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining bayan qilishiche, Uyghurlarning diniy étiqadi mesiliside xitay hakimiyiti dunyaning közini boyash, dunyani aldash siyasitini izchil dawamlashturup kelmekte iken. U sözide Uyghurlarning ibadet erkinlikining mewjut emeslikini, sherqiy türkistandiki chéqilmay qalghan meschitlerningmu pütünley taqalghanliqini eskertti.

Ijtima'iy taratqulardiki uchurlardin melum bolushiche, kériyediki chéqip tashlan'ghanliqi ilgiri sürülüwatqan bu jame 1204-yili insha qilin'ghan bolup, 1949-yiligha qeder 7 qétim kéngeytilip qurulghan we köp qétim rémont qilin'ghan. Omumiy kölimi 13 ming 449 kwadrat métir. 1216-Yili qaraqitan xanliqi teripidin tunji qétim weyran qilin'ghandin tartip taki hazirghiche mongghullar, manjular, tibetler we xitaylar teripidin köp qétim zerbige uchrighan bolsimu, emma yoqalmighan.

Bundaq tarixiy tewerrüklerni weyran qilishning insaniyet medeniyitige qarshi zor jinayet bolidighanliqini ilgiri sürgen d u q diniy ishlar komitétining mudiri, sherqiy türkistan ölimalar birlikining mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi xitay hakimiyitining yéqinqi 2 yil mabeynide Uyghur diyarida 5 mingdin artuq meschitni chéqip tashlighanliqini tilgha aldi. U sözide xitayning meschit chéqish jinayitining eslide pütün islam dunyasida zor ghulghula qozghashqa tégishlik hadise bolsimu, xitayning hiyliger siyasiti we bashqa amillar tüpeyli islam dunyasidin tüzük sada chiqmaywatqanliqidin epsuslinidighanliqini tekitlidi.

Qurultay fondining mudiri, myunxéndiki diniy zatlardin abdujélil emet ependi bu heqte toxtalghanda diniy étiqad erkinliki eslide xitayning asasiy qanunida kapaletke ige qilin'ghan bolsimu emeliyette buning eksiche ijra qiliniwatqanliqini, belki xitayning öz qanunini we din'gha étiqad qilghuchi xelqlerni pütünley ayaq asti qiliwatqanliqini bayan qildi.

Toluq bet