Xitayning yéngi ashkarilan'ghan "Qaraqash höjjetliri" xelq'arada zor ghulghula qozghidi

Muxbirimiz erkin
2020-02-18
Élxet
Pikir
Share
Print
CNN Muxbiri Uyghur rayonidiki melum jaza lagérigha yéqinlashqanda, xitay saqchiliri teripidin tosuwélin'ghan körünüshi.
CNN Muxbiri Uyghur rayonidiki melum jaza lagérigha yéqinlashqanda, xitay saqchiliri teripidin tosuwélin'ghan körünüshi.
CNN

"Qaraqash höjjetliri" namliq 137 betlik mexpiy höjjet xotenning qaraqash nahiyesige qarashliq bostan ijtima'iy rayonining öz tewelikidiki Uyghurlar heqqide toplighan arxipi bolup, mezkur arxip bu teweliktiki 650 din artuq a'ile we uningdiki 300 dek Uyghur puqrasigha chétilidu. Uningda bu teweliktiki puqralarning diniy étiqadi, kündilik turmushi, yürüsh-turushi, ipadisi, xaraktéri, kimlik nomuri, kespiy, chet'eldiki a'ile ezalirining ismi, ular bilen bolghan alaqisi, bu a'ililerning ichidin tutqun qilinip, lagérgha qamalghan we késilgen kishilerning ismi, qamilish hem késilish, lagérlargha qayta ewetilish sewebi qatarliq nurghun inchike tepsilatlar xatirilen'gen.

Uningda yene Uyghurlarning qandaq bahaniler bilen tutqun qilinip, lagérlargha yollan'ghanliqi yaki késilgenliki éniq körsitilgen. Uningda, "Gumanliq we ishenchsiz" dep qaralghan bu Uyghurlarning namaz oqughanliqi, tebligh anglighanliqi, saqal qoyghanliqi, hijablan'ghanliqi, pasport alghanliqi, chet'elge chiqqanliqi we diniy yüzlinishi seweblik tutqun qilin'ghanliqi shuningdek bu xahishlarning ularning tutqun qilinip, lagérlargha qamilishi yaki késilishining yéterlik "Jinayi delili" dep qaralghanliqi körsitilgen.

Mezkur höjjet 17‏-féwral küni dunyadiki nopuzluq taratqularda birla waqitta élan qilinip, xelq'arada yene bir qétim zor ghulghula qozghidi. Kishilik hoquq közitish teshkilatining xitay ishlar diréktori sofiye richardsonning qarishiche, bu höjjet kishilerni xitayning Uyghur rayonidiki qilmishigha da'ir muhim delil bilen teminligen.

U, 18‏-féwral ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Biz, bu höjjettin bizning we bashqilarning élip barghan bu heqtiki tekshürüshlirimizni muhim delil bilen teminligenlikini körduq. Birleshme jeng supisigha oxshash téxnika wasitilirining kishilerning qachan, qeyerde, qaysi rewishte ibadet qilishidek qanunluq heriketlirini nazaret qilghanliqi, shundaqla bu, kishilerni tutqun qilish-qilmasliqqa qarar qilishning asasi bolup qalghanliqini körsitip berdi. Bu nuqtidin alghanda mezkur höjjet intayin muhim delil bolup, bu xitayning kishilik hoquq depsende qilish jehettiki küchini körsitip béridu."

Melum bolushiche, mezkur höjjetni gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchiler teminligen bolup, nopuzluq zhurnalistlar we gherblik Uyghurshunaslarning mezkur höjjetni tekshürüshi, tetqiq qilishi arqisida uning chinliqi muqerrerleshkendin kéyin élan qilin'ghan. Amérikadiki kishilik hoquq teshkilati-erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sarah kukning bildürüshiche, bu höjjetning mezmuni ular igiligen bu heqtiki uchurlargha pütünley mas kélidiken.

U mundaq dédi: "Aldi bilen bu höjjet muhajirettiki Uyghur jem'iyitining bir qanche ezaliri teripidin ashkarilandi. Men özüm bu höjjetni körüp baqmighan bolsammu, lékin uningda yézilghanlar biz igiligen bashqa uchurlargha pütünley mas kélidu. Elwette bu xitayning hökümet tor betliride élan qilin'ghan höjjetlernimu öz ichige alidu. Mesilen, kishilik hoquq közitish teshkilati teripidin élan qilin'ghan xitayning kishilerni nazaret we teqib qilish saqchi yumtali, dégenler. Shunga, bu höjjetni biz érishken bashqa höjjetler bilen sélishtursaq uning pütünley chinliqini éytalaymiz. Kishilerning bu höjjetni qolgha chüshürgenlikige heqiqeten ademning ishen'güsi kelmeydu."

Sarah kuk bu sözlerni 18‏-féwral ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlidi. Uning ilgiri sürüshiche, "Qaraqash höjjetliri" de uningdiki kishilerning térrorluq bilen héchqandaq alaqisi yoqluqi ashkarilan'ghan. Sarah kuk mundaq deydu: "Siz bu höjjetning mezmunidin melum bolghan yene bir mesile, bu höjettiki bahalashta kishilerning néme üchün tutqun qilin'ghanliqi nahayiti éniq chüshendürülgen. Méningche siz uningdin shu nersini nahayiti éniq köreleysiz, uningdiki mutleq köp qisim kishilerning térrorluq xahishi bilen héchqandaq alaqisi yoq. Eksiche uningda pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilghuchilar, namaz oqughanlar, chet'elge chiqqanlar, pasportqa iltimas qilghanlar xéli köp salmaqni igiligen. Démek uningdiki nurghun xahishlar zorawanliq emes."

Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchi asiye Uyghur mezkur höjjetning xelq'aragha ashkarilinishida halqiliq rol oynighan shexslerning biri. U 18‏-féwral ziyaritimizni qobul qilip, bu höjjet xitayning "Biz Uyghurlarni ulardiki radikalliqni tügitish üchün terbiyelewatimiz, dégen yalghan gépini aghduruwetkenliki" ni bildürdi.

Asiye Uyghur ötken yili 11‏-ayda ashkarilighan lagérlar heqqidiki 20 nechche betlik mexpiy höjjet dunyada qattiq ghulghula peyda qilghanidi. U, ötken qétimqi höjjet bilen bu qétim ashkarilan'ghan höjjetni sélishturup, ularning öz'ara bir birini toluqlaydighanliqini bildürdi.

Kishilik hoquq közitish teshkilatidiki sofiye richardsonning qarishiche, xelq'ara jem'iyet xitayning Uyghur rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige qarita ikki xil ölchem qollanmaqtiken. U, bashqa döletlerge qoyulghandek xitayghimu oxshash ölchem qoyulushi kéreklikini bildürdi. Sofiye richardson mundaq deydu: "Ular b d t kishilik hoquq aliy komissarining rayonda tekshürüsh élip bérishigha yol qoyush toghrisida xitaygha bésim ishlitishi kérek. Biraq bu yerdiki eng muhim mesile shu, bashqa döletler kishilik hoquqqa xilapliq qilsa qoyidighan ölchem oxshashla xitayghimu qoyulushi kérek. Dunyaning inkasini qoyup turup, shuni oylap baqayli, eger amérika bir milyon musulmanni tutqun qilghan bolsa qandaq bolatti? gérmaniye, yaponiye, méksikichu? biz hazirghiche bu ishta jawabkarliqi bar kishilerni tekshürüp, jazalashni emes, téxiche bu ish boldimu-bolmidimu, dégenni munazire qiliwatimiz. Chünki, xitay xelq'ara sistémida bek küchlük. Uni jawabkarliqqa tartishimiz müshkülge toxtawatidu. Shunga, buni hökümetler qilishi kérek. Hökümetler xitayning jawabkarliqtin qéchip qutulushining némidin dérek béridighanliqini oyliship qoyushi kérek."

Mezkur höjjet xitay tashqi ishlar ministiri wang yi gérmaniyening myunxén shehiride jaza lagérlirining mewjutluqini inkar qilip arqidinla élan qilindi. Wang yi ötken jüme küni gérmaniye tashqi ishlar ministiri xeyku ma'as bilen myunxénda axbarat yighini ötküzüp, jaza lagéri we bir milyon ademning tutqun qilinishi heqqidiki xewerlerni pütünley "Ösek söz" hem "Saxta xewer" dégen.

Toluq bet