Asiye Uyghur: "Xitay kompartiyesi we chén chüen'go Uyghurlargha yürgüzgen étnik qirghinchiliqi üchün jazalinishi kérek"

Muxbirimiz méhriban
2020-08-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Yéqinda ashkarilan'ghan "Qaraqash höjjetliri" ning melum bétining süriti. 2020-Yili 16-féwral.
Yéqinda ashkarilan'ghan "Qaraqash höjjetliri" ning melum bétining süriti. 2020-Yili 16-féwral.
AP

Gollandiyediki Uyghur pa'aliyetchisi asiye abdul'exet Uyghur xanim 2019-yili 11-ay mezgilide xitay hökümitining Uyghurlarni lagérlargha qamashtin ibaret radikal étnik basturushi heqqidiki ichki höjjetlirini taratqulargha ashkarilap ghulghula qozghighanidi.

26-Awghust küni asiye Uyghur xanim yene gérmaniyening xitay tilidiki "Bérlinér bérinch" torida, "Xitay kompartiyesi we chén chüen'go Uyghurlargha yürgüzgen étnik qirghinchiliqi üchün jazagha tartilidu" namliq maqalisini élan qilinip, xitay tilliq taratqularida diqqet qozghidi.

Asiya Uyghur xanim maqaliside xitay kompartiye hökümitining 2016-yilidin buyan Uyghur aptonom rayonida élip barghan radikal basturush siyasitini emeliy misallar we pakitlar arqiliq tepsiliy yorutup bergen. U maqaliside yene xitay kompartiye hökümiti we chén chüen'go qatarliq xitay emeldarlirining bu yillarda Uyghurlargha qarita élip barghan étnik qirghinchiliqi üchün jazalinishi kéreklikini tekitligen.

Asiye Uyghur xanim 28-awghust küni radiyomizning Uyghur bölümining mexsus ziyaritini qobul qilip, Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari qilip teyinlen'gen emeldar chén chüen'go hökümranliq qilghan 4 yilda, Uyghurlar nishan qilin'ghan keng-kölemlik étnik basturush siyasiti we uning emeliy ijra qilinishi heqqidiki izdinishlirini ortaqlashti.

Söhbitimizde asiya xanim, 2009-yili ürümchide yüz bergen "5-Iyul ürümchi naraziliq namayishi" din kéyin, xitay hökümitining 2010-yildin 2016-yilighiche dawamlashturghan Uyghur aptonom rayonini nishanliq yardem namida, xitayning 19 ölke shehirige bölüp bérip, rayondiki bayliqlarni xitay ölke-sheherlirining iqtisadiy jehettin menpe'etlinishi üchün teqsim qilidighan idare qilish siyasitini néme üchün 2016-yili yil axiridin bashlap Uyghurlarni étnik basturushqa özgertkenliki heqqide toxtaldi.

Asiya xanimning qarishiche, xitay kompartiye sékrétari shi jinping qandaq shara'itta we néme meqsette chén chüen'goni Uyghur aptonom rayonigha 1-qol emeldar qilip teyinligenliki, néme üchün Uyghur aptonom rayonida Uyghurlarni ishan qilghan halda qattiq étnik basturush siyasiti yürgüzülgenliki qatarliq mesililer heqqide izdinish intayin muhim iken.

U bu heqte toxtilip, emeliyette buning xitay kommunist hökümitining Uyghur rayonini bésiwalghandin buyan, inchikilik bilen tetqiq qilghan we pilanlighan siyasiti ikenlikini tekitlidi. Asiye xanimning qarishiche, xitay dölitining xelq'arada bash kötürüshidiki istratégiyelik tereqqiyat pilanida, xitay hökümiti neziride özining milliy kimliki bilen xitay millitidin alahide perqliq bolghan Uyghurlar tosalghu dep qaralghan. Xitay hökümitining Uyghur rayonini bésiwalghandin buyanqi eng zor bash aghriqimu xitay millitige tamamen oxshimaydighan, xitayda 4-chong millet dep qarilidighan Uyghur mesilisi bolup kelgen. Shunga shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin, Uyghurlarni assimilyatsiye qilip, xitay millitidin perqsiz halgha keltürüsh hetta Uyghurlarni yoqitish pilanini eng téz emelge ashurush yéngi nishan we pilan qilip belgilen'gen.

Asiye xanim yene xitay kompartiye sékrétari shi jinping textke chiqqandin kéyinki hoquqni öz qoligha merkezleshtürüsh siyasitide shi jinpingning özige sadiq hem qattiq qolluqi bilen tonulghan emeldar chén chüen'goni bu wezipige muwapiq dep qarighanliqi üchün uni 2016-yili 8-ayning 29-küni Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari qilip teyinlep, u arqiliq, 4 yildin buyan Uyghurlar nishan qilin'ghan bir qatar qattiq basturush siyasetlirini qattiq qolluq bilen yürgüzgenlikini emeliy misallar arqiliq otturigha qoydi.

Asiye Uyghur xanim yene xitay kompartiye hökümitining xelq'araning qattiq eyiblishige qarimay, chén chüen'go qatarliq emeldarlar arqiliq 1 milyondin 3 milyon'ghiche Uyghurni lagérgha qamash, Uyghurlarni qul emgekchilirige aylandurush, hetta Uyghurlarning tilini, ma'aripini, serxil Uyghur ziyaliylirini, ölimalirini yoqitip Uyghurlargha étnik qirghinchiliq qilish, assimilyatsiye qilish meqsitige yétishtiki bu xil radikal siyasetni yürgüzüwatqanliqini körsetti.

Uyghurlargha qarita yürgüzülüwatqan radikal basturush siyasiti hazir xelq'arada ashkarilinip, "Bir milletke qaritilghan étnik basturush hetta étnik qirghinchiliq" dep eyiblenmekte. Xitay kommunist emeldarlirini jazalash sadalirimu küchiyiwatidu, sizningche gherb démokratik döletliri bu heqte qandaq emeliy tedbirlerni élishi kérek? chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we muhajirettiki Uyghurlar néme ishlarni qilishi kérek dégen mesililer heqqidimu öz qarashlirini otturigha qoydi.

Söhbetning tepsilatini yuqiriqi awaz ulinishidin anglaysiler.

Toluq bet