Obzorchi gordon chang: mexpiy höjjetler lagér siyasitide shi jinpingning qoli barliqini ashkarilidi

Muxbirimiz jüme
2019-11-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning Uyghur rayonidiki lagérlargha da'ir 400 betlik mexpiy höjjitini ashkarilash üchün "Nyu-york waqti géziti" ge bésilghan mulahizidin süretke élin'ghan. 2019-Yili 16-noyabir.
Xitayning Uyghur rayonidiki lagérlargha da'ir 400 betlik mexpiy höjjitini ashkarilash üchün "Nyu-york waqti géziti" ge bésilghan mulahizidin süretke élin'ghan. 2019-Yili 16-noyabir.
nytimes.com

"Nyu-york waqit géziti" de bésilghan xitayning Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirigha a'it mexpiy höjjetlerge qarighanda, xitay re'isi shi jinping Uyghurlarni basturushta "Qet'iy rehim qilmasliq" toghrisida yolyoruq bergen. Mezkur xewer élan qilin'ghandin kéyin dunyawi inkas qozghidi. Bu heqte toxtalghan mutexessisler, lagér siyasitide xitay re'isi shi jinpingning biwasite qoli barliqi, shunga uni jinayi jawabkarliqqa tartishning zörürlükini bildürüshmekte.

"Nyu-york waqit géziti" ning xewer qilishiche, ular qolgha chüshürgen mexpiy höjjet xitay da'iriliri Uyghur élide yürgüzüwatqan basturush siyasitining ichki mahiyitini misli körülmigen derijide ashkarilighan.

Xewerge qarighanda, lagér siyasiti we uni qandaq yürgüzüsh heqqidiki mexpiy höjjetler jem'iy 403 betlik bolup, ularning 96 béti shi jinpingning nutuqliri, 102 béti bashqa hökümet xadimlirining nutuqliri, 161 béti Uyghurlarni qandaq bashqurush we közitish heqqidiki buyruq we doklatlar, qalghan 44 béti yerlik emeldarlar üstidin élip bérilghan tekshürüshlerge a'it iken.

Xewerge qarighanda, bu ichki höjjetlerni xitay hökümitidiki namelum bir hökümet xadimi ashkarilighan.

Bunche köp ichki höjjetning néme üchün lagér siyasiti yolgha qoyulup 3 yilgha yéqinlashqanda ashkarilan'ghanliqi, ashkarilan'ghan matériyallarning néme üchün yuqiriqi mezmunlarda tallan'ghanliqi na'éniq.

 

Obzorchi gordon chang: shi jinpingning hakimiyitide birlik yoq


Emma bu heqte toxtalghan amérikiliq obzorchi gordon chang ependimning qarishiche, bu ashkarilan'ghan höjjetler xitay kompartiyesining yuqiri qatlimida ichki niza barliqini bildüridiken.

U mundaq dédi: "Bu höjjetlerni körgendin kéyin, xitay kompartiyesi aliy rehberlikining arisida ular 'shinjang', yerlikler 'sherqiy türkistan' dep ataydighan bu rayon'gha qaritilghan siyasetlerge nisbeten pikir ixtilapi bar iken, dégen tuyghugha keldim. Qattiq pikir ixtilapi bolmighan shara'itta, bundaq höjjetler asanliqche ashkarilinip ketmeydu. Menche shi jinpingning hakimiyitide birlik yoq."

Xitay da'iriliri 2017- yilining béshidin buyan Uyghur élide keng kölemlik tutqun qilish herikiti élip barghan. Közetküchiler xitayning deslepki bir yil jeryanida bir milyon etrapida Uyghurni "Qayta terbiyelesh merkezliri" namidiki lagérlargha qalmighanliqini ilgiri sürgen. Xitay hökümiti bu heqtiki melumatlarni jan-jehli bilen inkar qilghan.

Halbuki, xelq'ara metbu'atlarda bu heqtiki delil-ispatliq xewerler öksümigen hemde amérika dölet mejlisi guwahliq bérish yighinlirini toxtatmighan.

2018 -Yili b d t irqiy kemsitishke qarshi turush idarisi bir bayanat teyyarlap, xitayning 1 milyon Uyghur qatarliq türkiy musulmanlarni lagérlargha qalmighanliqini bildürgen.

Shundin kéyin, xitay Uyghurlargha qarita "Qayta terbiyelesh siyasiti" yürgüzüwatqanliqini bildürüp, basturush siyasitini perdazlap körsitish herikitini kücheytken.

 

Sofiy réchardson: bu höjjetler Uyghurlargha qaritilghan sistémiliq basturush herikitining delil ispati


Xitayning tetür teshwiqati taza ewjige chiqqan mezgilde ashkarilan'ghan bu mexpiy höjjetler heqqide toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofiy réchardson xanim bularning xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan sistémiliq basturush herikitining delil ispati ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Bular pewqul'adde hemde halak qilish xaraktérlik deliller. Bular xewer hékayisi emes, belki delil-ispatlardur. Bular keng-kölemlik we sistémiliq yürgüzülüwatqan kishilik hoquq depsendichilikining delil-ispati. Xitay choqum jawabkarliqqa tartilishi kérek."

U yene mezkur höjjetlerning ashkarilinishidin xitayning ichki qismidimu özidiki insanliqini yoqatmighan bir qisim kishilerning barliqini, bu ularning öz qilmishlirining xataliqini étirap qilghanliqini körsitip béridighanliqini bildürdi.

 

Shi jinping Uyghurlarni basturushta "Qet'iy rehim qilmasliq" qa chaqirghan



"Nyu-york waqit géziti" ning xewirige qarighanda, xitay kompartiyesi bash sékrétari shi jinping 2014- yili Uyghur rayonida ziyarette bolghanda bir nechche neper hökümet xadimigha mexpiy nutuq sözlep, Uyghur élidiki basturush herikitining asasini salghan.

Shi jinping nutqida ularni "Térrorluq, singip kirish we bölgünchilikke qarishi keng kölemlik jeng élan qilishi" qa we "Diktatoriliq organliri" din paydilinip "Qet'iy rehim qilmasliq" qa chaqirghan.

2016-Yili awghusttin bashlap Uyghur élige teyinligen partkom sékrétari chén chu'en'go Uyghur élidiki lagérlarni tiz sür'ette kéngeytken we bu heriketlerni aqlashqa üchün shi jinpingning nutuqlirini tarqatqan hemde emeldarlargha "Tutulushqa tégishlik hemme ademni tutush" heqqide yolyoruq bergen.

 

Sofy réchardson: jinayi jawabkarliq yuqiridin töwen'giche hemmeylende bar



Undaqta, bu ichki höjjetlerning ashkarilinishi "Uyghur élide yürgüzülgen siyasetlerde xitay merkiziy hökümitining qoli yuq", "Ular bu yerde boluwatqanlarni bilmeydu", "Merkezning shinjang siyasiti toghra, peqet yerliktiki ijratta xataliq sadir bolghan" dégendek sepsetilerge hemde bu xil munazirilerge hélihem ishinidighanlargha qandaq tesir körsitishi mumkin?

Bu heqte toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki sofy réchardsonning qarishiche, bu nöwet ashkarilan'ghan höjjetler bu xildiki munazirilerge pütüley xatime béridiken.

U mundaq dédi: "Bu xildiki munaziriler pütünley tügeshti. Bu höjjetler bu heqtiki muhakimilerning hökümetning yuqiri qatlamlirighiche qanchilik bérip yetkenlikini hemde bu siyasetlerning shi jinpingning islam heqqidiki tonushi, atalmish térrorizmgha qarshi turush mestaniliqi chöridep tüzüp chiqilghanliqini ademning ishen'güsi kelmigüdek derijide roshenleshtürdi. Bular menche yene, buningdiki jinayi jawabkarliqning yuqiridin töwen'giche hemmeylende barliqini namayan qildi."

 

Gordon chang: xelq'ara jem'iyet shi jinpingni jawabkarliqqa tartishi kérek


Bu jehette obzorchi gordon changning qarashlirimu sofiy réchardson xanim bilen birdek. Uning qarishiche, shi jinpingning bu mesilidiki jinayi jawabkarliqi sürüshte qilinishi kérek.

U mundaq dédi: "Bu höjjetler shuni körsitiduki, shi jinping bu jaza lagérlirini biwasite bilidu we bularning pilanlinishigha arilashqan. Bu jaza lagérliri insaniyetke qarshi ishlen'gen jinayettur. Shunga xelq'ara jem'iyet shi jinpingni jawabkarliqqa tartishi kérek."

 

Xitay hökümiti Uyghur élide yolgha qoyghan siyasetliridin özimu qattiq ensirigen


Xewerde körsitishiche, xitay hökümiti Uyghur élide yolgha qoyghan siyasetliridin özimu qattiq ensirigen bolup, aptonom rayonluq hökümet yerlik hökümetlerni oqushtin yurtigha qaytqan oqughuchilar ata-anilirining nege ketkenlikni sorap qalsa qandaq qilish heqqide agahlandurghan. Netijide turpan sheherlik hökümet oqughuchilar lagérlargha élip kétilgen ata-aniliri heqqide sorishi mumkin bolghan so'allarni retlep bulargha jawab teyyarlighan. Uyghur aptonom rayondiki jem'iyet muqimliqigha mes'ul tarmaqlar bu heqte bir yolyoruq chüshürüp, rayon tewesidiki barliq emeldarlarni turpan shehirining endizisidin paydilinishqa buyrughan.

"Nyu-york waqit géziti" ning höjjettin neqil élip xewer qilishiche, ichkiri ölkilerde oquwatqan Uyghur oqughuchilarning ijtima'iy alaqe torining nisbeten kengri bolushi xitay da'irilirini ensiretken.

Höjjette mundaq déyilgen: "Xitayning bashqa jayliridin qaytqan oqughuchilarning döletning hemme jaylirida ijtima'iy tori bar. Ular ündidar, wéybo we bashqa alaqe supilirida natoghra qarashlirini ipadilise, buning tesiri kengri tarqilidu hemde buni yoqatmaq teske toxtaydu."

 

Axbaratlarda inkaslar jiddiy boldi



"Nyu-york waqit géziti" ning mezkur tepsiliy xewiri élan qilghandin kéyin, "El jezire", "Washin'gton pochtisi" qatarliq axbaratlarda arqa-arqidin bir nechche chong hejimlik maqaliler élan qilindi. Uningdin bashqa bu heqtiki inkaslar twittér we feysbuk betliridimu keng yer aldi. Amérikaning yuqiri derijilik siyasiyonliridin élzabét woren qatarliq dölet mejlisi ezaliri twittér bayanati bérip, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirini eyiblidi.

Emma xitay da'iriliri bu heqtiki xewerlerge jiddiy inkas qayturup, öz siyasetlirini aqlashqa tirishti. Xitayning tashqi ishlar bayanatchisi géng shwang düshenbe kündiki axbarat élan qilish yighinida "Nyu-york waqit géziti" ashkarilan'ghan höjjetlerni inkar qilalmighan bolsimu, bu "Atalmish ichki höjjetlerning xitayning shinjangdiki tirishchanliqlirigha qara sürtüsh" urunushidin bashqa nerse emeslikini bildürdi.

 

Gordon chang: xitayning bu höjjetlerning heqiqiyliqini inkar qilalmasliqi mesilining négizlik yéri


Buninggha inkas qayturghan yazghuchi gordon changning éytishiche, xitayning buni inkar qilalmasliqi diqqet qilishqa erziydiken.

U mundaq dédi: "Tashiqi ishlar ministirliqi bayanatchisining bu höjjetlerning heqiqiyliqini inkar qilalmasliqi mesilining négizlik yéri. Biz shuninggha shahit bolduqki, xitay hökümiti yéqindin béri bu lagérlarning mewjutluqini inkar qilishtin, uni chüshendürüshke ötti. Ular 'nyu-york waqit géziti' ning xewirini kontékisti yoq, dep eyiblidi, emma biz kontékistning néme ikenlikini bilimiz. Bular insaniyet qarshi jinayetlerdur. Xelq'ara jem'iyet bularni toxtitish üchün xitaygha bésim ishlitishi kérek."


Yéqinqi sanliq melumatlargha qarighanda, xitay da'iriliri 2017- yilidin buyan 1.5 Milyondin, 3 milyon'ghiche Uyghur, qazaq qatarliq türkiy milletlerni yighiwélish lagérlirigha qamighan.

Toluq bet