Xitay bachélétning ziyariti harpisida chet eldiki Uyghurlargha türmidiki a'ile ezalirining dawasini qilmasliq toghrisida bésim ishletken

Muxbirimiz erkin
2022-05-25
Share
Xitay bachélétning ziyariti harpisida chet eldiki Uyghurlargha türmidiki a'ile ezalirining dawasini qilmasliq toghrisida bésim ishletken Amérikada turushluq qelbinur ghéni xanimning ijtima'iy taratqulargha chiqarghan türmidiki hedisi renagül ghénining resimini kötürüp turghan süriti. 2022-Yili yanwar.
Qelbinur Ghénining Twitter hésabatidin élin’ghan

B d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét 23-maydin bashlap Uyghur élini öz ichige alghan 6 künlük xitay ziyaritini bashlighan. Uyghur éli uning xitay ziyaritining eng muhim békiti iken. Bachilétning ürümchi, qeshqer qatarliq jaylardiki ikki künlük ziyariti dunyaning diqqet nuqtisigha aylan'ghan bir waqitta, xitayning bu ziyarettin özige paydiliq bir netije hasil qilish üchün her xil wastilarni ishlitiwatqanliqi melum.

Melum bolushiche, xitay bachélétning ziyariti bashlinishtin burunla chet eldiki Uyghurlarning a'ile ezalirini qalqan qilip, ulargha lagér we türmilerdiki uruq-tughqanlirining dewasini qilmasliq toghrisida bésim ishlitishni bashliwetken. Amérikadiki qelbinur ghéni ene shu Uyghurlarning biri. Melum bolushiche, bachélétning xitay ziyariti bashlinishtin bir hepte burun, xitayning bayin'gholin oblastliq dölet xewpsizliki idarisidikiler uning cherchen nahiyesidiki anisini izdep bérip, uninggha qizini gep qilmasliqqa qayil qilish toghrisida bésim ishletken. Eger u qizini qayil qilmisa, “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblinidighanliqini éytqan.

Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
news.sky.com

Qelbinur gheni 24‏-may küni ziyaritimizni qobul qilip, xitay dölet xewpsizliki da'irilirining uningdin anisi arqiliq ijtima'iy taratqularda élan qilghan uchurlirini öchüriwétishni telep qilghanliqini bildürdi. Bu korladiki xitay dölet xewpsizliki apparatlirining qelbinur bilen tunji qétim alaqe qilishi yaki uninggha a'ilisi arqiliq tunji qétim bésim qilishi emes. Da'iriler ötken yilimu uninggha ündidar arqiliq resmiy tehdit sélip söz qaldurghan. Qelbinur ghénining éytishiche, buninggha uning b d t kishilik hoquq aliy komissarigha twittérda qilghan bir chaqiriqi seweb bolghan. U 12‏-may küni twittérda b d t kishilik hoquq aliy komissarining Uyghur éligha barghanda, sanjidiki 2‏-ayallar türmisige qamaqliq hedisi renagül ghéni bilen körüshüshni telep qilghanliqi, özining shu uchurni yollap etisila xitay da'irilirining cherchendiki anisini izdep barghanliqini bildürdi. Da'iriler uning anisigha “Amérikadiki qizing hökümetke qarshi gep qiliwatidu. Eger sen bu qizinggha söz qilip, twittérdiki hemme nersini öchürüwétishke qayil qlmisang, ‛ikki yüzlimichilik‚ jinayiti ötküzdi, dep sotlinisen” dégen. Uning éytishiche, oxshash bir waqitta uning ikki yildin artuq waqittin béri sözliship baqmighan inisimu söz qaldurup, uning ijtima'iy taratqulardiki uchurlirini öchürüshini telep qilghan.

Xitay qoralliq eskerlirining bir Uyghur yashning mashinisini aqturuwatqan körünüshi. 2009-Yili 14-iyul, ürümchi.
Xitay qoralliq eskerlirining bir Uyghur yashning mashinisini aqturuwatqan körünüshi. 2009-Yili 14-iyul, ürümchi.
AP

Cherchen nahiyesidiki bir bashlan'ghuch mektepning oqutquchisi bolghan renagül ghéni 2018‏-yili lagérgha élip kétilip, ikki yilning aldida 17 yil késiwétilgen. Uning namaz oqughanliqi üchün 7 yil, diniy kitab saqlighanliqi üchün 10 yil késilgenliki melum. Qelbinur ghénining éytishiche, oxshash bir waqitta yene uninggha bayin'gholin oblastliq dölet xewpsizliki idarisidikilermu söz qaldurup, özlirining anisini yoqlap kelgenlikini éytqan. Qelbinur ghéni bu ishlarning bir kün aldi-keynide yez bergenlikini bildürdi.

Melum bolushiche, xitayning chet eldiki Uyghurlargha qarshi ularning a'ile ezalirini qalqan qilip bésim ishlitipla qalmay, belki yene burun lagérgha qamap qoyup bérilgen uruq-tughqanlirini qayta tutqun qilish arqiliqmu bésim qiliwatqanliqi ashkarlanmaqta. Xitayning “Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni” qarmiqidiki “Bingtu'en pédagogika mektipi” ning tarix penliri oqutquchisi esmet bexti ene shu kishilerning biri. 48 Yashliq esmet bexti 2019‏-yili lagérgha élip kétilip, toqquz aydin kéyin qoyup bérilgen idi. Lékin uning amérikadiki uruq-tughqanliridin gülruy esqer xanimning éytishiche, esmet bexti 2019‏-yili qoyup bérilgen bolsimu, lékin u ötken yili qayta tutqun qilin'ghan. Gülruy xanim 24‏-may ziyaritimizni qobul qilghanda, gerche beziler qoyup bériliptu, déyilsimu, biraq héchkim “Bixeter emes” iken. B d t kishilik hoquq aliy komissarining 6 künlük xitay ziyaritining peqet ikki küni Uyghur éligha ajritilghan bolsimu, biraq Uyghurlar mesilisi uning ziyaritining asasliq salmiqini teshkil qilidu. Xitay hökümiti uning ziyaritini bashlashtin xéli burunla Uyghur élida “Dölet mexpiyetliki” ni qoghdash namida teshwiqat pa'aliyiti qozghap, puqralargha atalmish “Dölet mexpiyetlikige yatidighan nersiler” ni élip yürmeslik, muzakire qilmasliq toghrisida agahlandurush bergen. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, xitayning bachélétni kütiwélish usuli bilen uning chet eldiki Uyghurlargha bésim ishlitishi oxshash meqsetke xizmet qilidiken.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining xitay tetqiqatchisi alkan akad bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq didi: “Uning herkiti bir-birige anche zit emes. Chünki uning b d t kishilik hoquq aliy komissarini kütiwélish usuli bilen uning oxshash bir waqitta chet eldiki Uyghurlar bilen alaqilishishi bir meqsetke xizmet qilidu. Ular bu mesilidiki dunyawi chaqiriqlarni kontrol qilmaqchi, (Uyghur) rayonida yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini yapmaqchi boliwatidu. Shuning üchün ular bu ziyaretni teshkillep, xelq'araliq tenqitlerge taqabil turmaqchi boldi. Shuning bilen bir waqitta, tehdit sélish qatarliq wastilar arqiliq chet eldiki Uyghurlarning awazini öchürüp, bu meqsetke xizmet qildurmaqchi boliwatidu. Uning asasi meqsiti xitay hökümiti rayonda sadir qiliwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini aqlash yaki yoshurushtur.”

Lékin alkan akadning éytishiche, bachélétning rayondiki “Insaniyetke qarshi jinayet” ni, tutqunlarning aqiwétini, shundaqla xitay hökümiti bilen Uyghurlarning tutqundiki a'ile ezalirini sürüshtüridighan bir qanal qurushini ümid qilsimu, lékin bu ziyarettin bundaq bir netije chiqishini shexsen kütmeydiken. Alkan akad mundaq didi: “Biz uning aldi bilen hemmidin burun rayondiki insaniyetke qarshi jinayetni öz ichige alghan ziyankeshlik, tutqun, ten jazasi qatarliq éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini, uningdin qalsa rayondiki tutqunlarning, iz-déreksiz yoqalghanlarning ehwali we qeyerde ikenlikini sürüshtürüshini kütimiz. Shuning bilen bir waqitta, xitay hökümiti bilen kishilerning kelgüside b d t kishilik hoquq aliy kéngishi arqiliq a'ile ezalirining ehwali we qeyerde ikenlikini igilishi üchün ünümlük bir qanal qurushqa muwappeq bolushini kütsekmu, lékin men shexsen uning bundaq bir qisqa ziyarette etrapliq tekshürüsh élip bérishini kütüsh bek ré'alliqqa uyghun, dep qarimaymen.”

B d t kishilik hoquq aliy komissarining 23‏-may bashlan'ghan xitay ziyariti, xitayning Uyghur élidiki lagérlirigha a'it zor hejimlik bir yéngi mexpiy höjjiti ashkarlinip, dunyada yene bir qétim qattiq zilzile qozghighan peytke toghra kelgen. Bu höjjetni amérikaning washin'gton shehridiki “Komunizim qurbanliri xatire fondi” retlep chiqip, “Shinjang saqchi höjjetliri” namliq torda élan qilghan. Bu höjjetler qeshqerning konasheher nahiyesidiki tutqunlargha a'it bolup, uningda lagérdiki wehshiyliklerning tashqiy dunyadikiler tesewwur qilghandinmu nechche on hesse éghir ikenliki nahayiti tepsiliy we janliq süretlep bérilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet