Мишел бачелетниң мәғлубийәтлик зияритидин явропа иттипақиниң “ирқий қирғинчилиқ” қарариға қәдәр

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.06.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yawropa-parlamenti-bilet-tashlash-1.jpg Явропа парламентидики биләт ташлаш мурасимидин көрүнүш. 2022-Йили 8-июн, фирансийә.
AFP

200 Дин артуқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири мишел бачелетни истепаға чақириватқанда, явропа иттипақи “ирқий қирғинчилиқ” қарарини қобул қилди.

Хәлқара мәтбуатларда кәң тарқиливатқан учурлардин мәлум болушичә, 8-июн күни 200 дин артуқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири бирләшмә баянат елан қилип, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң алий комиссари мишел бачелетни өткән айниң ахири хитай вә уйғур диярида елип барған зияритидә вәзиписиниң һөддисидин чиқалмиғанлиқи үчүн, уни истипа беришкә чақирған. Шу күни йәнә 37 нәпәр уйғур мутәхәссиси мишел бачелетқа вә б д т баш катипи антонийо гутересқа мәктуп йоллап, бу йил 8-айда 4 йиллиқ вәзипә муддити ахирлашқандин кейин, мишел бачелетни қайтидин вәзипигә сайлимаслиқни тәләп қилған. Буниң конкирет сәвәблири сүпитидә мишел бачелетниң мәғлубийәтлик зияритини, йәни хитай вә уйғур диярида елип барған зиярити җәрянида хитайниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” лири тоғрисида униң һечқандақ нәтиҗә һасил қилалмайла қалмастин, бәли хитайниң сахта тәшвиқатлириға дәсмайә болуп бәргәнликини тилға алған.

Мишел бачелетқа қарши бу чақириқлар хәлқарада ғулғула қозғаватқан бир пәйиттә, 9-июн явропа парламенти хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан бастурушлирини “инсанийәткә қарши җинайәт” вә “еғир ирқий қирғинчилиқ хәвпи” дәп қарар қобул қилип, б д т ни, җүмлидин мишел бачелетни еғир бесим астида қойған.

Мәлум болғинидәк, 2018-йили 8-айда чақирилған б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң 96-нөвәтлик йиғинидин бир ай кейин, мәзкур комитет 1 милйондин артуқ уйғурниң җаза лагерлириға қамалғанлиқини елан қилип, җаза лагерлири мәсилисиниң хәлқара күнтәртиптин орун елишиға асас һазирлап бәргән иди. Бирақ шуниңдин кейинки 4 йил мабәйнидә б д т дин уйғурлар тоғрисида һечқандақ зуван чиқмиған. Бу 4 йил, дәл мишел бачелет кишилик һоқуқ кеңишиниң алий комисарлиқини үстигә алған 4 йил болуп, кишилик һоқуқ кеңиши бу җәрянда нә уйғурлар, нә җаза лагерлири тоғрилиқ әсла ипадә билдүрмигән. Өткән йили 12-айғичә елан қилишқа тегишлик болған уйғурлар тоғрисидики доклатниму елан қилмиған. Хитай билән б д т арисида 2 йилдин артуқ давамлашқан талаш-тартишлардин кейин, мишел бачелетниң 5-айниң ахири хитай вә уйғур диярида елип барған зиярити болса, бир мәйдан драма билән ахирлашқан.

У һалда, б д т да тәсири күчлүк болған явропа иттипақидики 27 демократик дөләтниң парламент әзалири қобул қилған бу қетимқи “инсанийәткә қарши җинайәт” вә “еғир ирқий қирғинчилиқ хәвпи” қарариға б д т әмди қандақ муамилә қилиши мумкин? бу қарар хитайға қандақ тәсир көрситиши мумкин?

Д у қ ниң муавин рәиси, истиратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәмниң қаришичә, явропа иттипақиниң бу қарари дуняға хоҗа болуш истикидики хитайниң образини сундурупла қалмай, хитайниң ғәрб демократик дөләтлири билән болған сиясий, депломатик мунасивәтлириниму зиянға учритидикән һәмдә уйғурлар үчүн келәчәктә хитай мустәбит һакимийити үстидин дәва ечишини пайдилиқ имканийәтләр билән тәминләйдикән.

Мәркизи вашингтондики уйғур тәтқиқат мәркизиниң мудири абдулһаким идрис әпәндиниң баян қилишичә, америка башлиқ 9 демократик ғәрб дөлити парламентиниң, 27 дөләт әза болған явропа иттипақи парламентиниң һәмдә “уйғур сот коллегийәси” ниң хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан зулумлири тоғрисидики “инсанийәткә қарши җинайәт” вә “ирқий қирғинчилиқ” қарарлири пат арида б д т ға чоқум тәсир көрситидикән вә б д т кишилик һоқуқ кеңишида бәлгилик өзгиришләрни рояпқа чиқиридикән.

9-Июн явропа парламентиниң уйғурлар үстидин йүргүзиватқан хитай зулумини “инсанийәткә қарши җинайәт” вә “еғир ирқий қирғинчилиқ хәвпи” дәп қобул қилған қарари бүгүн явропа ахбарат вастилирида икки асасий мәзмунда кәң тәшвиқ қилинмақта. Буниң бири, уйғурларниң 2016-йилидин буян милләт сүпитидә җаза лагерлириға қамилип еғир бастурушларға учраватқанлиқини ғәрб демократик дөләтлириниң ортақ итирап қилғанлиқи. Иккинчиси, уйғур мәҗбурий әмгики билән четишлиқи болған хитай мәһсулатлириниң явропа базарлириға киришини чәкләштә явропа иттипақиниң ортақ ирадигә кәлгәнлики. Бу етирап вә ирадә явропа дөләтлири билән хитайниң бундин кейинки һәрсаһә мунасивәтлиригә еғир тәсир көрситидикән.

Мәтбуатлар явропа парламентиниң муавин рәиси, хәлқара сода вә кишилик һоқуқ комитетиниң әзаси һайди хуаталаниң мәзкур қарар тоғрисида тилға алған “явропалиқлар сода сияситиниң явропа иттипақиниң қиммәт қаришиға, кишилик иззәт-һөрмәт вә иҗтимаий мәнпәәт һоқуқлириға уйғун келишини тәләп қилиду. явропа кеңиши вә иҗраийә комитети парламентниң бесими билән хитайниң мәбләғ селиш келишимини қоллаштин ваз кечишкә мәҗбур болған иди. Бүгүнгә кәлгәндә, явропа парламенти 5 йилдин буян шинҗаңда давамлишиватқан хитай мустәбитлириниң инсанийәткә қарши җинайәтлиригә шерик болушни халимайдиғанлиқини йәнә бир қетим очуқ ипадилиди,” дегән сөзлиригә кәң орун бәрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт