“Miras fondi” da Uyghur diyaridiki krizis heqqide muhakime yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2019-06-07
Share
Uyghur-Heptiliki-Miras-Fondi-2019.jpg “Miras fondi” da échilghan Uyghur diyaridiki krizis heqqidiki muhakime yighinidin bir körünüsh. 2019-Yili 7-iyun. Washin'gton, amérika.
Photo: RFA

Washin'gtonda “Uyghur heptiliki” ning türlük pa'aliyetliri jiddiy dawam qiliwatqanda amérikidiki dangliq aqillar merkezlirining biri bolghan “Miras fondi” 7-iyun küni Uyghur diyaridiki krizis heqqide mexsus muhakime yighini chaqirdi.

Bu qétimqi yighinning riyasetchisi, “Miras fondi” asiya bölümining mudiri waltér loxman aldi bilen söz élip, “Tyen'enmin qirghinchiliqi” dek zor paji'ege 30 yil bolghan hazirqi künde xitayning ashu xildiki zulumlarni téximu ashurup dawam qiliwatqanliqini, buning eng tipik ipadisi nöwette milyonlighan Uyghurning lagérlargha qamilip mehbusqa aylinishi ikenlikini tekitlep ötti. U hazirqi zamandiki bu lagérlargha qamalghan Uyghurlarning mutleq köp qismining diniy étiqadqa chétilip tutqun qilin'ghanliqini, bunche köp sandiki insanlarning lagérlargha toplinishining tolimu zor bir xeterning béshariti ikenlikini otturigha qoyup, diniy étiqadqa baghlap milyonlighan kishini lagérlargha qamashning amérikining eng eqelliy exlaq pirinsipi üchün bir zor xiris boluwatqanliqini körsitip ötti. 

Yighinning muhakime basquchida aldi bilen washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat, Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati idare hey'itining re'isi nuri türkel söz aldi. U sözide xitay hökümitining milyonlap Uyghurlar qamalghan lagérlarni ilgiri kespiy terbiyilesh merkizi, dep teshwiq qilghan bolsa, hazir bu jaylarni yataqliq mektep, déyishke ötkenlikini. Ular bu jaylardiki kishilerni herbiyche shekilde bashqurup, “Nesebini üzüp tashlash, yiltizini késip tashlash, alaqisini üzüp tashlash, menbesini késip tashlash” dégen yétekchi idiye boyiche idare qiliwatqanliqini, del mushu yétekchi idiyening sewebidin yüz minglighan Uyghur yétimlerning ata-ana baghridin juda bolushi, muhajirettiki Uyghurlarning uruq-tughqanliri bilen bolghan barliq alaqisining késip tashlinishi barliqqa kéliwatqanliqini sözlep ötti. 

Nuri türkel shu qatarda Uyghurlar diyaridiki ishlarning tepsiliy ehwali tashqi dunyagha namelum boluwatqanda marong, xu lyenxé qatarliq bir qisim xitay alimlirining “Uyghurlar mesilisini axirqi hésabta heq qilish” teklipini otturigha qoyghanliqini tekitlep, buning qandaq bir qabahetning béshariti ikenlikini oyliship körüsh lazimliqini bayan qildi. Shundaqla Uyghurlar diyaridiki basturush tashqi dunyagha melum bolghili üch yil bolghanliqi, bu jeryanda Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan krizisning barghanséri éghirlawatqanliqini, xitayning hazir Uyghurlar diyaridiki sistémilashqan basturush we nazaret qilish méxanizmini dunyagha kéngeytiwatqanliqini alahide tekitlep, dunyaning bu ishqa emdi jiddiy qarimisa tolimu kéchikkenlik bolidighanliqini, amérikidiki bir qisim amérika shirketlirining Uyghurlarni basturushqa yantayaq bolup qalmasliqi üchün ularning xitaydiki iqtisadiy pa'aliyetlirige chek qoyush lazimliqini, téximu muhimi Uyghurlar diyaridiki basturush heqqide eng köp uchurlarni ashkarilawatqan erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining xizmet xirajitini köpeytish lazimliqini otturigha qoydi. 

Bu qétimqi yighin'gha teklip qilin'ghan yene bir eziz méhman Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesilisi boyiche xelq'aragha tonuluwatqan gérmaniyelik mutexessis adryan zénz idi. U sözide nuqtiliq qilip xitay hökümitining eng deslep lagérlarni “Terbiyilep özgertish orni” dep atighanliqini, shuningdin buyan bu mu'esselerning namini oxshimighan toqquz xil shekilde özgertkenlikini, emma bu namlarning hemmisidila birdek “Terbiyelesh-özgertish” dégen ibarining merkez boluwatqanliqini otturigha qoyup, bu ibarining del bu mesilidiki eng ajiz nuqta ikenlikini körsetti. Shundaqla bu xil “Özgertish” ning 1950-yillarda jismaniy emgek bilen ishqa ashurulghanliqini, kéyinche buni falun'gongchilargha ishletkenlikini, emdilikte bolsa buning az dégendimu bir yérim milyon Uyghur tutqun'gha tedbiqliniwatqanliqini, xitayning mushu arqiliq tashqi dunyaning bu mesilige bolghan diqqitini bashqa yaqqa buriwetmekchi boluwatqanliqini, emma bu “Terbiyilesh” orunlirining meyli qaysila jehettin bolsun toluq türme sheklini alghanliqini sözlep ötti. 

Adryan zénzning bayan qilishiche, yéqinqi mezgilde Uyghurlar diyaridiki lagérgha xizmet ishi bilen barghan namelum bir kishi özining lagérlarda körgenlirige bina'en kompyutérda bu lagérlarning üch ölchemlik (3d) teqlidiy sheklini yasap chiqqan. U buni yighin ehlige körsetkende zaldikiler bu “Terbiyilesh merkizi” diki közitish munari, tikenlik sim tosuq, yataq we siniplardiki tömür rishatka bilen ayrilghan we qorshalghan xas rayonlar qatarliqlarni, bu jaylarda yash qizlardin tartip chachliri aqarghan momaylarghiche bolghan ayallarning saqchi formisi kiygen “Oqutquchi” din xitayche öginiwatqanliqini kördi. Doktor adryan zénz yene xitayning bu lagérlargha ajratqan xamchot ehwali, bu jaylargha qobul qilin'ghan saqchilarning sani qatarliqlardin qarighandimu bu jaylarni “Kespiy maharet mektipi” dep atashqa héchqandaq asas yoqluqini bayan qilip ispatlar shunche toluq bolghan ehwalda dunyaning bu ishlargha qarita tézdin heriket qollinishi lazimliqini tekitlidi. 

Amérikaning xelq'ara diniy étiqad erkinliki bash elchisi sam brownbek jiddiy xizmet muhitidin alayiten waqit chiqirip bu qétimqi yighin'gha ülgürüp yétip keldi. U mexsus söz qilip xitay hökümitining Uyghurlarni diniy étiqadtin mehrum qaldurushtek urunushining tarixta köp qétim tekrarlan'ghan muweppiqiyetsiz urunush ikenlikini, yawropadiki kommunizm döletliriningmu eyni waqitta buni tejribe qilip körgenlikini sözlep kélip “Xitay étiqad bilen jeng qilmaqta, emma ular bu jengde ghelibe qilalmaydu” dégenni yene bir qétim tekitlep ötti. 
Yighinning eziz méhmanliridin oliwiya yénosning “Nöwette insaniyetning paji'elik tarixi tekrarliniwatidu. Amérika hökümiti bu halni eyibleshtin bashqa yene emili heriketke ötüshi lazim” dégen pikri yighin ehlining qizghin alqishigha sazawer boldi.
Yighinning so'al-jawab bölikide yighin meydanidikiler Uyghurlar hemde Uyghurlar diyaridiki lagérlar heqqide köpligen so'allarni soridi. Soralghan so'allarning köplükidinmu kishilerning bu mesilige bekla qiziqiwatqanliqi chiqip turatti. 

Yighin axirida nuri türkel ayrim ziyaritimizni qobul qildi. U hazirqi künde Uyghurlar mushundaq zor bir paji'ege duch kéliwatqandimu dunyaning yenila bu mesilide dilighulluqta bolushi heqqide öz qarashlirini bayan qilip ötti. 

Melum bolushiche, “Miras fondi” ning pikirliri aq sarayning da'imliq paydilinish menbelirining biri bolup, bu xildiki muhakime yighinliri Uyghur dawasi üchün zor ijabiy qimmetke ige, dep qaralmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet