Könchi deryasining qurup kétishi lopnor wadisidiki ékologiyelik tengpungluqning berbat bolghanliqidin signal bermekte

Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2013-06-28
Share
Tarim-deryasi-we-orman-qum-chol-305 Süret, tarim deryasi wadisida ösidighan toghraq derixidin körünüsh.
www.youtube.com Din élindi.

Uyghur élidiki taratqularning ashkarilishiche, yéqinda könchi deryasining axiriqi éqimining pütünley üzülüp qalghanliqi hemde lopnor wadisidiki 260 ming modin artuq tebi'iy toghraqliqning qurup ketkenliki melum.

Könchi deryasi eslide baghrash kölige quyulidighan qaydu deryasini menbe qilghan ichki quruqluq deryasidur. Baghrash kölining ayaq teripidiki éshinchi sulardin hasil bolghan könchi deryasi ilgiri bash egim arqiliq korla shehirini késip ötkendin kéyin, qumluqta éqin hasil qilip lopnor kölige qeder éqip barghan. Lékin 1950-yillardin kéyin Uyghur élige yerleshken ishlepchiqirish-qurulush armiyesining tarim deryasi bilen könchi deryasining töwen éqimida zor kölemde boz yer échishi netijiside bu ikki deryaning süyi lopnor köligiche éqip baralmaydighan bolghan. Buning bilen su menbesidin ayrilghan meshhur lopnor kölining 1972-yiligha barghanda axiriqi bir tamche süyimu qurup ketken.

Könchi deryasi xuddi lopnor kölige oxshashla yéqinqi zaman tarixida yawropa jughrapiye alimlirining küchlük diqqitini qozghighan Uyghur élidiki meshhur su sistémilirining biri hésablan'ghan. 18-Esirning aldinqi yérimida jungghar qalmaqlirigha esirge chüshüp Uyghur élide uzaq mezgil tutqunluqta turghan shiwétsiye armiyesining mayori yohan gustaf rénat tunji qétim lopnor köli bilen könchi deryasining xeritisini sizip özi bilen bille yawropagha élip ketken. 1877-Yili rus ékispéditsiyechisi nikolay przhéwaliskiy lopnor kölining xeritidiki ornini tunji qétim békitken. 20-Esirning bashlirida meshhur shiwét ékispéditsiyechisi swén hédin lopnor rayonigha birqanche qétim mexsus ilmiy tekshürüshlerge barghan. U könchi deryasi bilen tarim deryasining axiriqi éqimlirining toxtimay éqin yötkeshtek alahide ehwaligha asaslinip lopnor kölining qumluqtiki " Köchme köl" ikenlikini dunyagha jakarlighan.

Undaqta, tarixta tarim deryasi bilen bille lopnor kölining mewjutluqini saqlap kelgen könchi deryasi bügünki künde néme sewebtin özining töwen éqimidin ayrilip qaldi?

Melumki, könchi deryasining töwen éqimining qurup kétishi yalghuz lopnor wadisila emes, belki pütkül tarim oymanliqining ékologiyelik tengpungluqining sün'iy yosunda buzup tashlan'ghanliqidin dérek bermekte. Könchi deryasining töwen éqimining pütünley üzülüp qélishi hemde lopnor wadisidiki 260 ming modin artuq tebi'iy toghraqliq bilen 70 pirsent tebi'iy yaylaqning qurup kétishi hergizmu tasadipiyliq emes. Muhit tetqiqatigha a'it matériyallardin igilishimizche, buninggha az dégende mundaq birqanche türlük sün'iy buzghunchiliq seweb bolghan.

Birinchidin, 1950-yillardin bashlap, ishlepchiqirish-qurulush armiyesi könchi deryasi bilen tarim deryasining töwen éqimlirida zor miqdarda boz yer échip derya süyini qalaymiqan tosup ishletken. Buning bilen bu ikki deryaning süyi lopnor köligiche éqip baralmay 1970-yillarning bashlirida lopnor kölining qurup kétishini keltürüp chiqarghan.

Ikkinchidin, 1960-yillardin bashlap xitay hökümitining lopnor wadisida tekrar atom siniqi élip bérishi jeryanida bu rayonning ékologiyelik muhiti éghir buzghunchiliqqa uchrighan. Kélimattiki buzulush su menbelirining qurushini tézletken.

Üchinchidin, könchi deryasi bilen tarim deryasining töwen éqimida da'iriler dashixeyzi su ambiri dégendek birqanchilighan sün'iy su ambarlirini qurup, mezkur deryalarning tebi'iy éqimini tosup qoyghan. Buning bilen lopnor wadisidiki tupraqning nemliki aziyip toghraq we yaylaqlarning qurup kétish xewpi tughulghan.

Tötinchidin, xitay hökümiti 1990-yillardin bashlap korla shehirining qurulushigha zor meblegh sélip, uni ürümchidin qalsila ichki ölkilerdin éqip chiqiwatqan aqqun xitaylarni we néfit ishchilirini orunlashturidighan chong sheherge aylandurghan. Korla shehirining menzirisini güzelleshtürsh üchün könchi deryasining süyini boghup töt chong baghcha we nechche onlighan tosma köwrük berpa qilghan. Buning bilen könchi deryasining süyi korla shehiridin ötüp töwen éqimgha baralmaydighan haletke chüshüp qalghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet