Түмән дәрясиниң һалсириған тиниқи қәшқәр бостанлиқини җиддий агаһландурмақта

Мухбиримиз қутлан
2014-05-12
Share
qeshqer-tumen-deryasi-bulghinish-1.jpg И азийип қурушқа башлиған вә вә еғир дәриҗидә булғанған түмән дәрясиниң қәшқәр шәһиридин өткән бөлики
Мәнбә: қәшқәр шәһәр тори


Йеқиндин йиллардин буян қәшқәрдики түмән дәрясиниң еғир дәриҗидә булғинишқа вә су мәнбәсиниң азийип кетишидәк қисмәтләргә дуч келиватқанлиқи мәлум болмақта.

Қәшқәр йәрлик даирилири елан қилған бир қисим учурлар вә йәрлик уйғурларниң инкаслириға қариғанда, нөвәттә түмән дәрясиниң сүйи йилдин - йилға азийип, кишиләрдә әндишә пәйда қилмақтикән. Униң үстигә, хитай һөкүмитиниң қәшқәр шәһирини кеңәйтип қуруш вә бу йәрдә шенҗен тәрәққият райони бәрпа қилиш пилани түмән дәрясиниң әслидинла азийип бериватқан сүйигә техиму зор бесим елип кәлгән. Болупму санаәт көлиминиң тез сүрәттә ешиши, завутлардин чиққан булғима суларниң дәряға қоюп берилиши, сирттин киргән ақма нопусниң көпийиши һәмдә дәря бойиға йеңи олтурақ биналарниң арқа - арқидин селиниши қәшқәр бостанлиқидики ана дәряниң муһитини еғир дәриҗидә булғиған.

Қәшқәр телевизийә истансисиниң хитайчә қанили тарқатқан түмән дәряси һәққидики мәхсус хәвәрдиму дәря муһитиниң еғир дәриҗидә булғинишқа учриғанлиқини алаһидә тәкитлигән.

 (Мәнбә: қәшқәр шәһәр тори)
(Мәнбә: қәшқәр шәһәр тори)

Қәшқәр һөкүмәт торида елан қилинған инкасларға қариғанда, түмән дәрясидики булғинишниң әң муһим сәвәбини санаәтниң тез сүрәттә ешиши билән шәһәр нопусниң партлаш характерлик көпийишигә бағлиған. Инкаслардин мәлум болушичә, түмән дәрясиниң қәшқәр шәһиридин еқип өтидиған мәлум бөләклиридә әхләтләр тағдәк дөвилинип кәткән вә узунғичә бир тәрәп қилинмиған. Йәнә бир тәрәптин, хитай қурулуш ширкәтлири йеқинқи бирнәччә йил ичидә дәряниң икки қиниға арқа - арқидин йеңи олтурақ биналарни селип, дәряниң асасий еқимини тарайтивәткән. Дәря бойидики семонтланған көләмниң барғансери кеңийишигә әгишип, дәря қинидин сирғип чүшидиған булақ сулири қуруп, тупрақтики нәмлик йоқалған.

Мәлумки, түмән дәряси тарихтин буян қәшқәр бостанлиқини суғуруп кәлгән ана дәряларниң бири. Униң мәнбәси қәшқәр тоққузақ наһийәсигә қарашлиқ ләңгәр йезисиниң ақтам кәнти әтрапидики булақ сулириниң топлинишидин һасил болған. ямғур сүйи һәмдә дәряниң оттура вә юқири еқимидики булақ сулириниң қошулуши билән түмән дәряси барғансери улғийип қәшқәр шәһири вә әтраптики йезиларни су билән тәминләп кәлгән.

Шивет миссийонерлириниң 20 - әсирниң башлирида қәшқәрдин тартқан фото сүрәтлиригә қариғанда, түмән дәрясиниң сүйи әйни вақитта аҗайип зор еқин болуп аққан. Қәшқәр шәһирини кесип өткәндин кейин, униң төвән еқими таки пәйзиват наһийәсиниң йеза - кәнтлиригә қәдәр еқип берип, деһқанчилиқ үчүн пайдилинилған.

Һалбуки, йеқинқи йерим әсирдин буян, болупму 1990 - йиллардин буян түмән дәрясиниң сүйи бирақла азийип, ана дәряниң тиниқи һалсирашқа башлиған. Түмән дәрясиниң сүйини кечип чоң болған шаһитлардин бүгүн америкада яшаватқан доктор җүрәт обул өзиниң ана дәря һәққидики балилиқ әслимилирини һәсрәт билән тилға алди.

“мән қәшқәрдә туғулуп чоң болдум. Кичик вақтимизда түмән дәрясида суға чөмүләттуқ. У чағларда дәряниң сүйи улуғ, дәл - дәрәхләр қоюқ, әтрап көз йәткүсиз екинзарлиқ иди. Бу бизгә қәшқәр һәққидики әң гүзәл балилиқ хатириләрни қалдурған.”

У 2012 - йилида түмән дәрясини әң ахирқи қетим көргинидә балилиқидики мәнзириләрниң пүтүнләй ғайиб болғанлиқини, әмдиликтә тиниқи өчүш алдида турған вә еғир дәриҗидә булғанған қуруқ еқинниң қағҗириған гәвдисини көргәнлики баян қилди.

Қәшқәр вилайәтлик һөкүмәт торида берилгән учурлардин қариғанда, һазир түмән дәрясиниң сүйи әң көпәйгән мәзгилләрдә аран 30 нәччә километирғичә еқип келәләйдикән. Униң қәшқәр шәһиридин еқип өтидиған қисми 15 километир әтрапида болуп, йеқинқи мәзгилләргә кәлгәндә төвән еқими асасән қуруған. Униң үстигә, қәшқәр шәһирини кеңәйтиш қурулуши җәрянида “түмән дәря бағчиси” бәрпа қилиш пилани рәсмий ишқа кириштүрүлүп, 2011 - йили белиқ тутқучилар үчүн сүний көл ясалған. Буниң билән дәря сүйи техиму азийип, дәря қинида арқа - арқидин селиниватқан биналарниң ташландуқ әхләтлири билән сесиқ сулирини қоюп беридиған азгалға айланған.
 (Мәнбә: қәшқәр шәһәр тори)
(Мәнбә: қәшқәр шәһәр тори)

Җүрәт обул ахирида түмән дәряси билән қәшқәр бостанлиқи вә бу қәдимий юртта йилтиз тартқан нәччә миң йиллиқ қәдимий мәдәнийәтниң бүгүнгичә мәвҗут болуп турушидики ички бағлиниш һәққидә мунуларни билдүрди.

“қәшқәрдә туғулуп чоң болған һәрқандақ кишидә түмән дәряси яки қизил дәряси билән болған ички бағлиниш мәвҗут. Бу хил бағлиниш һәм уларниң яшаш җәрянидики әмәлийитидин һәм чоңларниң әслимилири вә уларниң еғизидин аңлиған һекайә чөчәкләрдин шәкиллиниду. Һәрқандақ бир дәряниң шу тупраққа нисбәтән символлуқ мәниси болиду. Шу хәлқниң мәдәнийити шу тупрақни суғирип турған дәряси билән гүлләп яшнайду. Қәшқәрниң қәдимий мәдәнийитиму түмән вә қизил дәрялири бойида бәрпа болған. Қәшқәрниң қәдимий мәдәнийитини бу икки ана дәрядин айрип қариғили болмайду. Башқиларниң нәзиридә, яки болмиса бу тупрақни пәқәтла пайда - мәнпәәт үндүрүшниң дәсмайиси сүпитидә қарайдиғанларниң нәзиридә түмән дәряси пәқәтла бир еқин болуши мумкин, әмма ата - бовилиридин тартип қәшқәрдә яшап кәлгән йәрлик уйғурларниң нәзиридә у бир мәдәнийәтниң символи, тарихниң гуваһчиси!”

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт