Тарим дәрясиниң төвән еқиминиң қуруп кетиши вә униң еғир ақивәтлири

Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2013-08-14
Share
tarim-deryasi-beliqchi.jpg 20-Әсирниң башлирида лопнур көлидә белиқ тутуватқан йәрлик белиқчилар (мәнбә: Sven Hedin, History Of the expedition in Asia, 1927-1935, Vol. 3)
RFA/Qutlan

Тарим дәряси дунядики иккинчи чоң қумлуқ-тәклимакан қумлуқини айлинип ақидиған әң чоң ички қуруқлуқ дәрясидур. Бу ана дәря тарихтин буян тарим ойманлиқида бәрпа болған бостанлиқ мәдәнийитиниң һаятлиқ мәнбәси болуп кәлгән.

Тарим дәряси ғәрбий җәнубта қарақурум тағлириниң қар-муз сулирини мәнбә қилған йәркән дәрясини өзиниң баш еқими қилған. Униң оттура еқими ақсу тәвәсидә тәңри тағлиридин еқип чүшкән дәря-тарамлар билән техиму улғийип тәклимакан қумлуқиниң шималий гирвикини бойлап давамлиқ шәрққә қарап зор еқин ясиған. Корла тәвәсигә кәлгәндә көнчи дәряси вә башқа еқинлар билән қошулуп, таки лопнур вә тетима көллиригә қәдәр еқип барған.

Вәһаләнки, 20-әсирниң 70-йиллириға кәлгәндә тарим дәрясиниң төвән еқиминиң сүйи үзүлүп, дәряниң икки қинидики нәччә йүз миң модин ашидиған тоғрақлиқ вә йепинча өсүмлүкләр қуруп кәткән. Техиму ечинарлиқи шуки, тарим җуғрапийәсидики икки мәшһур көл-лопнор вә тетима көллири бирақла қуруп йәр йүзидин ғайиб болған. Тарим дәрясиниң төвән еқимини бойлап бина болған уйғур мәһәллә-кәнтлириму су болмиғанлиқтин аста-аста харабигә айланған.

Ундақта, тарихтин буян тәклимакан қумлуқини бойлап еқип кәлгән тарим дәрясиниң төвән еқими немә үчүн үзүлүп қалди? лопнур көли билән тетима көли немә сәвәбтин қуруп кәтти?

Йерим әсиргә йеқин җавабсиз қалған бу соаллар йеқиндин буян хитайдики түрлүк таратқуларда қайта муназирә қилинишқа башлиған. Болупму 1990-йилларниң ахирлиридин башлап уйғур елиниң екологийилик муһитидики еғир бузулуш нәтиҗисидә тарим ойманлиқиниң шәрқий-шималий тәрипидә көпәйгән қум боранлар ички моңғул қумлуқлири арқилиқ һәтта хитайниң пайтәхти бейҗиңға қәдәр учуп барған. Бу һал хитай даирилирини аллиқачан вәйран қиливетилгән тарим дәрясиниң екологийилик муһитини қайта түзәш қурулуши елип беришқа мәҗбур қилған.

Мәлумки, тарим дәрясиниң оттура вә төвән еқимидики екологийилик вәйранчилиқ инсанларниң йеқинқи йерим әсирдин буянқи сүний бузғунчилиқиниң сәвәбидин келип чиққан. 19-Әсирниң ахирқи йеримида лопнур көли һәққидә ташқи дуняға тунҗи қетим учур бәргән русийәлик експедитсийәчи пирживалиский тарим дәрясиниң төвән еқимидики муһитниң тәбиий әвзәлликини тилға алған. 20-Әсирниң алдинқи йеримида тарим вә лопнур райониға көп қетим тәкшүрүшкә барған шиветсийәлик експедитсийәчи свен һединму өз хатирисидә лопнурлуқ йәрлик белиқчиларниң бу йәрдики су мәнбәсигә тайинип яшайдиғанлиқини, һәтта уларниң лопнур көлидә бир метир узунлуқтики йоған белиқларни тутқанлиқини тәсвирләйду.

Вәһаләнки, аридин йерим әсир өтмәйла дунядики әң узун ички қуруқлуқ дәряси һесаблинидиған тарим дәрясида инсанларниң әң зор көләмдики сүний бузғунчилиқи башланған. 1960-Йиллардин тартип лопнур районидики ядро синақлири, ишләпчиқириш-қурулуш армийисиниң һәрбий буйруқ бойичә дәряниң тәбиий еқимини тосуп су амбарлири ясиши һәмдә пилансиз түрдә боз йәр ечиши нәтиҗисидә тарим дәрясиниң төвән еқиминиң тиниқи өчүшкә башлиған. Буниң билән лопнур районидин таки чақилиқ наһийәсиниң йеза-кәнтлиригичә созулған тарим дәрясиниң төвән еқимидики уйғур юртлири харабигә айлинип, бостанлиқларниң даириси барғансери тарийип кәткән.

Шинҗаң телевизийә истансисиниң “муһит вә тәрәққият” программиси 2011-йили тарқатқан “тарим” намлиқ һөҗҗәтлик филимда тарим дәрясиниң төвән еқиминиң қуруп кетиши вә униң уйғур аптоном райониниң екологийәлик муһитиға кәлтүргән еғир ақивәтлирини тунҗи қетим аммиға ашкара көрсәткән.

Тәпсилатини аваз улиништин аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт