Josh rogin Uyghur élida yüz bériwatqan ehwallarni "Étnik tazilash" dep atidi

Muxbirimiz irade
2018-08-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Josh roginning "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilghan "Xitay 'étnik tazilash' ni qayturup keldi namliq maqalisi. 2018-Yili 2-awghust.
Josh roginning "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilghan "Xitay 'étnik tazilash' ni qayturup keldi namliq maqalisi. 2018-Yili 2-awghust.
washingtonpost.com

Uyghur élida yolgha qoyuluwatqan "Yépiq terbiye" lagérliri amérika hökümiti we axbaratlirida küchlük inkas qozghimaqta. 2-Awghust küni amérikidiki nopuzluq gézitlerdin "Washin'gton pochtisi" gézitining tonulghan mexsus istun yazghuchisi josh rogin "Xitay 'étnik tazilash' ni qayturup keldi" namliq bir obzor élan qildi. U bu obzorida Uyghur élida yüz bériwatqan insaniyetke qarshi heriketlerning qaysi derijide éghirliqini yene bir qétim kishilerning semige saldi.

Josh rogin obzorini mundaq bashlighan: "Eger xitayda étnik tazilash yüz bergen bolsa we uni héchkim anglimighan bolsa u halda biz uni yüz bermidi dep qaramduq? mana bu xitay xelq jumhuriyiti ichidiki milyonlighan musulmanlarning xitay hökümiti ularning din we medeniyitini yoq qiliwétish üchün qamaqxana torlirini kéngeytip, ularning hoquqini sistémiliq halda depsende qiliwatqanda soriliwatqan so'aldur. Ötken yildin biri xitayning gherbi shimalidiki shinjang rayonida yüz minglighan, belkim milyonlighan bigunah Uyghurlar we bashqa étnik az sanliqlar adaletsizlik bilen tutqun qilindi. Ular xitay hökümiti 'qayta terbiyilesh merkizi' dep atawatqan jaylargha solandi. Minglarche kishi yoqap ketti. Mehbuslarning qattiq qiyin-qistaqqa élin'ghanliqi we ölüp ketkenlikige a'it ishenchlik melumatlar bar. Xitay hökümiti özini "Térrorluq" we "Dini esebiylik" ke qarshi urush qiliwatqanliqini ilgiri süridu. Emma Uyghurlar özini xitayning dini we milliy erkinliklirige qiliwatqan basturushlirigha qarshiliq körsitiwatimiz, deydu. Xelq'ara jama'et bolsa hazirghiche bu weziyetke asasen süküt qiliwatidu."

U yene mundaq dep yazidu: "Shunche qorqunchluq bolghan bu lagérlar xitay hökümiti Uyghurlargha qiliwatqanlarning peqetla bir qismidinla ibaret, xalas. Xitay hökümiti minglighan ibadet orunlirini weyran qildi. Uzun saqalni we islamche isimlarni cheklidi. Musulmanlar özlirining dini perhizlirige xilap halda choshqa göshi yéyishke mejburlandi. Xitay hökümiti bigunah kishilerni jazalashni ular ölüp ketkendinmu kéyinmu dawam qiliwatidu. Yeni Uyghurlarning méyitni depne qilish aditini weyran qilish üchün jeset köydürüsh orunliri qurmaqta."

Obzorchi josh rogin maqalisi dawamida yene xitay hökümitining yuqiri pen-téxnika wasitiliri arqiliq Uyghurlarni kündilik hayatining her bir qismighiche kontrol qiliwatqanliqini, hetta bu zulumini amérika we dunyaning herqaysi jaylirighiche kéngeytiwatqanliqini bildürüp, istansimizning gülchéhre qéyum qatarliq 6 neper muxbirining a'ile-tawabi'atlirining tutqun qilinishini misal qilip körsetken.

Josh rogin yene mundaq dep yazidu: "Béyjing ehwalni yoshurup qélish üchün qattiq tirishiwatqan bolsimu, lagérlar heqqidiki taghdek ispatlar axiri tashqi dunyagha tarqilish imkanigha érishti. Ghayet zor kölemdiki lagér qurulushlirini sün'iy hemrah arqiliq tartilghan resimlerdin körgili bolidu. Yéngi lagér qurulushlirigha a'it qurulush toxtam élanliri torda ochuq-ashkara chaplan'ghan. Shahitlarmu özining béshigha kelgenlerni dédi. Emma dunyadin oxshashla inkas yoq."

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéski ependi bügün bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, Uyghurlar uchrawatqan zulumning intayin éghirliqigha sélishturghanda, dunyadin kéliwatqan inkasning intayin azliqini, shunga bundaq maqalilerning köplep élan qilinishi kéreklikini bildürdi. U mundaq dédi: "Amérikida intayin keng tarqilidighan muhim gézitte orun alghan bu maqalini bu mesilining tonulushi üchün intayin muhim dep qaraymen. Chünki Uyghur élida yüz bériwatqan insan hoquqi depsendichiliki shunche jiddiy bolsimu, emma dunyaning diqqitini yenila yéterlik emes dep qaraymen. Shunga bundaq maqaliler bek muhim. Uning üstige josh rogin maqaliside weziyetni sherhilesh üchün intayin toghra términlarni qollan'ghan. Aldi bilen u rayondiki weziyetni qorqunchluq dégen söz bilen teswirligen. Yene kélip u xitay hökümiti rayonda yürgüzüwatqan siyasetni we 'yépiq terbiye' lagérlirining meqsitini 'étnik tazilash' dep bahalighan. Derweqe, lagérlarda yüz bériwatqanlargha a'it bizge ashkarilan'ghan melumatlar xitay hökümitining Uyghurlarning medeniyitini yoqitip, ularni xitaylashturmaqchi boluwatqanliqini körsitip turmaqta." 

Obzorchi josh rogin Uyghur élida yüz bériwatqanlargha qarita yéqinqi ikki heptidin buyan amérika hökümiti we dölet mejliside bir qisim inkaslar qozghalghanliqini tilgha élip, töwendikilerni bayan qilghan: "Tramp hökümiti we dölet mejlisi bolsa axiri sükütini buzghandek qilidu. Ötken heptidiki dölet mejlisidiki guwahliq bérish yéghinida, amérikining birleshken döletler teshkilatidiki yuqiri derijilik emeldari bolghan kellé kurri guwahliq bérip xitay hökümiti dinni xitaychilashturushqa, din we milletni xitay jem'iyitige özgertip singdürüwétishke urunuwatidu, buning kölimi mawzidongning 'medeniyet inqilabi' dinmu xeterlik bolup, insanni chöchütidu, dédi. . ., kéngesh palata ezasi marko rubiyo amérika shérketlirini xitaygha d n a téxnikisi we nazaret sistémiliri qatarliq bésim siyasetliri üchün qolliniliwatqan mehsulatlarni sétishni toxtitishqa chaqirdi." 

Josh rogin obzorida amérikining qolida "Magnétski qanuni" barliqini, bu qanunni xitaygha qarshi ishqa salsa bolidighanliqini, amérika sénatori marko rubiyoningmu "Magnétski qanuni" ni ishqa sélish heqqide amérika hökümitige chaqiriq qilghanliqini bayan qilghan. U maqalisining axirida amérika hökümitige töwendikidek chaqiriq qilghan: "Xitay hökümitining xelq'ara jem'iyette özining abruyigha qattiq diqqet qilishi uning ajizliqidur. Shunga xitayning bu wehshiy qilmishlirini xelq'ara jama'etchilikke ashkarilash we béjingni biwasite sazayi qilish hel qilghuch ehmiyetke ige. Shinjangda yüz bériwatqan qorqunchluq ishlar xitayning ichki ishi emes, belki u bir xelq'araliq mesile. Xitay özining birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishi we xewpsizlik kéngishidiki ornini qollinip turup, öz qilmishlirining muhakime qilinishini tosmaqta we hetta xelq'ara insan hoquq ölchemlirini qayta yézip chiqip kéngeytishke urunmaqta. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo aldinqi heptidiki sözide amérika qoshma shtatliri özining tashqi siyasetliride dini erkinlikni aldinqi orun'gha qoyidu. Chünki dini erkinlik peqet amérikiliqlarningla hoquqi emes, belki u xuda teripidin insaniyetke ortaq bérilgen uniwérsal hoquqtur, dédi. Eger shinjangdiki éghirlishiwatqan weziyetke amérika qarap turuwerse, yuqiridiki sözler bir tiyin'ge erzimeydu. Biz közimizni qachuralishimiz mumkin, emma yene bir qétim biz bilmey qaptuq, déyelmeymiz." 

Amérikidiki Uyghur adwokat nuriy türkel ependi yuqirida tilgha élin'ghandek amérika hökümiti kéchikip bolsimu Uyghurlarning mesilisini ochuq-ashkara tilgha élip xitayni eyibleshni bashlighanliqini, özining démokratik yawropa elliridinmu amérikigha oxshash heriketni körüshni ümid qilidighanliqini bildürdi.

Toluq bet