Uyghur élide "Mejburiy ghayib qiliwétish" yenimu yuqiri pellige chiqqanliqi mulahize qilindi

Muxbirimiz irade
2018-01-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Ghayib bolghan abdughéni ezizning kimliki.
Ghayib bolghan abdughéni ezizning kimliki.
RFA/Shöhret Hoshur

Yéqinda tetqiqatchi, kishilik hoquq pa'aliyetchisi maykil kesétir xitaydiki mejburiy ghayib qiliwétish mesilisige diqqet tartish üchün shu xil jazalash usulining ziyankeshlikige uchrighan kishilerning hékayiliri asasida "Mejburiy ghayib qiliwétilgenler xelq jumhuriyiti" mawzuluq bir kitabni tüzüp chiqqan. U bu kitabi munasiwiti bilen "Diplomat" zhurnili bilen ötküzgen söhbitide hazirghiche xitayda bu xil usulning ziyankeshlikige eng köp uchrighanlarning Uyghurlar ikenlikini bildürgen.

Yéqinqi yillardin xitay hökümitining bixeterlik organliri teripidin élip bériliwatqan "Mejburiy yoqitiwétish, ghayib qiliwétish" heriketliri zor derijide köpiyip, normal bir ishqa aylandurup qoyulghan. "Diplomat" zhurnilida bu heqte élan qilin'ghan bir xewerge qarighanda, xitay hökümiti-2012 yili jinayi ishlar qanunigha tüzitish kirgüzüp, térrorluq heriketliri bilen shughullan'ghanlar, dölet bixeterlikige tehdit salghanlar we éghir parixorluq jinayiti bilen shughullan'ghanlarni "Belgilik orunda nazaret astigha élish" qa a'it maddini qoshqan. Mundaqche éytqanda bu "Mejburiy ghayib qiliwétish" herikitining yuqiridikidek "Belgilik orunda nazaret astigha élish" dégen isim astida qanunlashturulushi bolup hésablinidiken.

Yéqinda, amérikiliq tetqiqatchi, kishilik hoquq pa'aliyetchisi maykil kestir mana mushu xil qanunsiz tutqun qilinishning ziyankeshlikige uchrighan, bundaq orunlarda jismaniy we psixik qiynashlirigha uchrighan kishilerning heqiqiy hékayiliri asasida "Mejburiy ghayib qiliwétilgenler xelq jumhuriyiti" mawzuluq bir parche kitabni tüzüp chiqqan. U kitab munasiwiti bilen "Diplomat" zhurnilining bu heqtiki ziyaritini qobul qilghanda, xitaydiki kishiler ghayib qiliwétilidighan bu atalmish "Belgilik orunlar" ning xitaydiki türme yaki qara türmilerdinmu qorqunchluq dep qarilidighanliqini, bu orunlarda psixik qiynash we ten jazasi barliqini, bu orunlarning kishilerni qorqutush arqiliq dölet küchini heywe qilishni qisqisi bu orunlarning qorqutushni meqset qilghanliqi üchün qorqunchluq ikenlikini bildürgen.

Uning éytishiche, xitayda bundaq orunlarning ziyankeshlikige uchrawatqan 3 nishanliq guruppa bar bolup, ularning biri, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, ikkinchisi, Uyghurlar, üchinchisi, ziyaliylar we siyasiy öktichiler iken. Emma maykil kestér sözide eskertip: "Men shuni eskertip ötmekchimenki, gerche kitabta asasliq kishilik hoquq pa'aliyetchiliri uchrighan ziyankeshlik anglitilghan bolsimu, emma xitayda mejburiy ghayib qiliwétishning ziyankeshlikige eng köp uchrighanlar Uyghurlardur" dégen. Maykil kestér "Diplomat" zhurniligha qilghan sözide, mejburiy ghayib qiliwétish herikitining 2009‏-yilidiki "Ürümchi weqesi" din kéyin bashlinip ta hazirghiche dawam qiliwatqanliqini, hazirqi partkom sékrétari chén chüen'go mezgilide kéyin uning yene bir qétim yuqiri dolqun'gha kötürülgenlikini bildürgen.

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ependi radiyomizgha qilghan sözidimu, Uyghur élide mejburiy ghayib qéliwétish herikitining qattiq kücheygenlikini bildürdi.

Tetqiqatchi maykil kestér ependi "Diplomat" zhurniligha qilghan sözide, Uyghurlarning "Siyasiy terbiyelesh merkezliride ghayib bolup kétiwatqanliqi" ni bildürgen. U mundaq dégen: "Xitay dölitining 'belgilik orunlarda tutup turush' deydighan bu sistémisining oxshimighan ehwal we oxshimighan nopus guruppilirigha ishlitidighan oxshimighan isimliri bar. Ularning Uyghurlarni 'ghayib qiliwétish' üchün ishlitiwatqan sistémisining siliqlashturulup atalghan ismi bolsa "Siyasiy terbiyeleshtin ötüsh".

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati we dunya Uyghur qurultiyi qatarliq organlar hazirghiche igiligen éniq melumatlar asasida ürümchi weqeside ghayib qiliwétilgen 43 kishining arxipini turghuzup chiqqan idi. Nurghun közetküchiler-2009 yilidin kéyin we 2016-yili chén chüen'go Uyghur diyarigha kelgendin buyan yoqap ketkenlerning sanining téximu yuqiriliqini ilgiri süridu. Biraq, ular bu heqte qolida toluq matériyal yoqluqidin shikayet qilmaqta.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski mana bu mesilini alahide tekitlidi. U mundaq dédi: "Biz 2009-yilidiki ürümchi weqesidin bériqi bir nechche yil ichide mejburiy ghayib qiliwétilgen Uyghurlar üstide izdinip bezilirining arxiplirini turghuzghan. Hazir bu weqe Uyghur élide yéngi bir pellige kötürüldi. Jümlidin Uyghur élide 'yépiq terbiyelesh merkezliri' ning otturigha chiqishi bilen hem shundaqla misir qatarliq döletlerdin qaytqandin kéyin tutulup qayta iz-dériki bolmighan Uyghur oqughuchilarning qoshulushi bilen Uyghur élide ghayib qiliwétilgenler yuqiri pellige chiqti. Biraq, bizning qolimizda toluq melumat bek az. Biz xelq'ara qanunlargha pütünley xilap bolghan bir heriketning Uyghur élide keng ijra qiliniwatqanliqini bilimiz. Emma bu merkezler we ghayib bolup kétiwatqanlar heqqide bek az nerse bilimiz. Mesilen, shundaq ghayib bolup ketkenlerning éniq uchurliri biz üchün bek muhim. Emma uninggha érishish bek qéyin bolmaqta".

Hénriy shajéskining bayan qilishiche, xitay hökümitining Uyghur élidiki uchurni qattiq qamal qilish, musteqil organlarning yaki chet'el muxbirlirining rayon'gha bérip ehwal igilishini qattiq cheklesh hem ghayiblarning yéqinlirini ehwalni sürüshte qilishtin cheklesh, hetta sürüshtürgenlerning özinimu ghayib qiliwétish usulini qollinishi toluq melumatqa érishishni qiyinlashturuwatqan iken. Shunga bu mesilige yéterlik xelq'ara inkas qozghiyalmasliqnimu keltürüp chiqarmaqtiken.

Maykil kestér ependimu "Diplomat" zhurniligha qilghan sözide, xitay hökümitining bundaq xelq'ara kishilik hoquq qanunlirigha éghir xilap heriketlerni qanun nami astida, kishilerni qorqutush yoli arqiliq dawam qiliwatqanliqini, xelq'aranimu özining iqtisadiy we siyasiy tesirini qollinip turup jimiqturuwatqanliqini bildürgen we emdi xitayning bundaq qanunsizliqlirigha qarshi jiddiy heriketke ötidighan waqitning yétip kelgenlikini éytqan.

Toluq bet