Xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqide muhakime (1)

Muxbirimiz eziz
2018-05-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor jéymis milward öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor jéymis milward öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
RFA/Eziz

Jéymis milward: "Néme üchün saqchi döliti peyda boldi?"

Xudson merkizide échilghan bu qétimqi muhakime yighinida söz qilishqa teklip qilin'ghan kishilerdin biri bolghan jéymis milward amérikidiki jorji tawn uniwérsitétining proféssori, Uyghur tarixshunasliqi boyiche xelq'arada eng yaxshi tonulghan alimlarning biri hésablinidu. U yazghan we bashqilar bilen birlikte tehrirligen Uyghurlargha da'ir alte parche kitab birdek her sahe kishilirining ijabiy bahasigha érishken bolup, Uyghur tarixigha da'ir ilmiy maqaliler yézishtimu u mol hosulluq alimlardin hésablinidu.

Proféssor jéymis milward aldi bilen nuqtiliq qilip, Uyghur diyaridiki weziyetni qandaq chüshinish lazimliqini tekitlep ötti. U nöwette hemmila jayda "Yighiwélish merkezliri" heqqide söz boluwatqanliqini, bu xil merkezlerge meyli toqsan ming bolsun yaki toqquz yüz ming bolsun, shunche köp Uyghurni soliwélish arqiliq "Yüz bergüsi tehditning aldini alimiz" déyishning zadila aqmas gep ikenlikini, buning Uyghurlargha ghayet zor bir bash aghriqi boluwatqanliqini bayan qilip, néme üchün mushundaq bir weziyetning shekillinishi heqqide oylinip körüsh lazimliqini bildürdi.

U bu heqtiki chigishlerni yéshish üchün aldi bilen mezkur rayonning tarixi, medeniyiti shuningdek ürümchi we béyjingdiki xitay hoquqdarlar we alimlirining omumiy dunyaqarishini birleshtürüp pikir yürgüzüshning zörürlükini tekitleydu.

U bu heqte söz qilip mundaq dédi: "Xitaylarni chüshinishtiki bu yéngiche pikirde biz aldi bilen xitaylarning xitay bolmighan herqaysi milletler bilen bolghan munasiwiti hemde xitaylar bilen xelq'ara dunyaning munasiwitige qarap chiqishimiz lazim. Buningda xitaylarning en'eniwi shekilde oylaydighini we herqachan endishilik nezerde qarap kelgini 'xitayliq biz' we 'ajayip-gharayip yatlar' chüshenchisidur, xalas. Bu hal xitayning tarixida köp qétim körülgen bolup, nöwette qayta tekrarlanmaqta. Ularning chüshenchiside 'alem' ning merkizi xitay bolup, pütkül jahanning ishliri xitayning reptarigha béqip aylinishi lazim. Hazirqi 'bir belwagh, bir yol' qurulushi heqqidiki shawqun-sürenlermu del mushu xil pikir éqimi asasida otturigha chiqqan. Andin qalsa xitaylarda en'eniwi yosunda dawam qilip kelgen hemde hazir qaytidin jush uruwatqan ikkinchi muhim chüshenche del ularning tarixtin buyan ijra qilip kelgen 'xitaylashturush' tedbiridur. Bu chüshenche boyiche bolghanda, xitay bolmighan 'yatlar' yaki 'yawayilar' we yaki herqandaq xitay bolmighan biri zaman katégoriyesi arqiliq'merkiziy' orundiki xitay bilen yughurulup kétishi, magnitning tömür uwaqlirini özige tartiwalghinidek ashu merkezge chaplishishi lazim. Yeni mundaqche éytqanda, ularning hemmisi özlükidin assimilyatsiye bolup xitaygha qoshulup kétishi lazim. Kongzichiliq asasidiki bu chüshenche boyiche xitayning sirtidiki pütkül dunya mushu rewishte özlükidin xitaygha yépishqan, xitaymu tajawuzchiliq sheklide emes, belki tinchliq sheklide bu wezipini orunlighan, dep qarilidu."

Proféssor jéymis milward bu heqtiki pikirler heqqide xelq'ara ilim saheside köpligen munazirilerning boluwatqanliqini, emma xitayning siyasiy we milliy mesililerde qarar belgiligüchi shexslerning bu mesililer heqqide bashqiche qarashlarda boluwatqanliqini tekitlep, nöwette Uyghur diyarida "Uyghur kimlikining yoqitilip, saqchi dölitining berpa bolushi" da buning muhim rol oynawatqanliqini tekitlidi.

U bu heqte mundaq dédi: "Shuning bilen bir waqitta milliy mesililer sahesidiki nezeriyechiler, bolupmu xitay kompartiyesining nezeriyechiliri, siyaset nezeriyechiliri dégendekler 'xitaylashturush' siyasiti heqqide söz bolghanda 'ötmüsh zamanlarda buning qaltis roli bolghan, emma kéyinki waqitlarda biz buni tashlap qoyghanliqimiz üchün hazir shinjangda we tibette biz duch kéliwatqan chataqlar otturigha chiqiwatidu,' déyishidu. Shuning bilen bu nezeriyechilerning ikkinchi ewladliri hazir assimilyatsiye qilish yaki xitaylashturushni kötürüp chiqiwatidu hemde buni xitaydiki milletler mesilisini hel qilishning asasiy pirinsipi qiliwatidu. Emma ularning birinchi ewlad nezeriyechiliri, yeni ching sulalisi dewridiki mutepekkurliri we kéyinki waqitlardiki sowét ittipaqi dewrining nezeriyechiliri xitay bolmighan milletlerni renggareng milliy terkibler dunyasidiki bir millet, dep qarap kelgen shundaqla ularning milliy kimlikini qeghez yüzidiki 'térritoriyelik' yaki 'aptonomiyelik' alahidilik sheklide gewdilendürgen idi. Bu hal 1950-yillarda xitaydimu otturigha chiqqan. Emma sowét ittipaqining halak bolushi bolsa del mushu xildiki ayrim milletlerning medeniyet jehettiki musteqilliqi yaki aptonomiye hoquqi üstige qurulghan jumhuriyet birliklirining (sowét ittipaqi yaki xitaydek) bir pütün döletning ichide mewjut bolushining emeliyette zor xeterdin dérek béridighanliqini körsetti."
Proféssor jéymis milwardning qarishiche, xitay hökümiti "Ötmüshni kelgüsige xizmet qildurush" pirinsipi boyiche tarixtin sawaq élishni muhim orun'gha qoyuwatqan bolup, ulardiki mushu endishe Uyghurlarning kimlikidin ibaret bu négizlik mesilige robiro bolghan. Del ene shu sewebtin bu nuqta hazirqi "Saqchi döliti" ning Uyghur milliy kimlikini yoqitishini nezeriyewi asas bilen teminligen.

U bu heqte mundaq dédi: "Halbuki, nöwette yolgha qoyuluwatqan siyasetler del mushu sewebtin bu xil milliy kimlikke qarshi boluwatidu. Mesilen alsaq, 'qosh til ma'aripi' ning hazir xitay tiligha özgirishi, türlük milliy xaraktér we medeniyet belgiliri, jümlidin islam dinidiki ramizan tutush, saqal-burut qoyush, yaghliq-romal artish dégenlerge natoghra shey'i süpitide qarash hemde bulargha qarita türlük medeniyet hujumliri uyushturush dégenler ötken on nechche yilda asasen orunlinip boldi. Bolupmu xitay hökümiti 'muqimsiz' dep qarap kelgen shinjang we tibet rayonlirida bu xil mejburiy yosundiki assimilyatsiye qilish téximu shundaq boldi. Démek, assimilyatsiye qilish -xitayning milliy siyasetlirining axirqi nishani bolghan, désekmu bolidu. Yene kélip xitay rehberliri we mutepekkurliri buni emelge ashurush mumkin dep qaraydu. Chünki birinchidin, bu mumkinchilik ötmüshte köp qétim ispatlan'ghan؛ ikkinchidin, xitaylar birdek sadaqet chüshenchisini we idiyesini singdürüsh arqiliq nishan qilin'ghan milletni ita'etchan qilip özgertip, assimilyatsiye qilghili bolidu, dep qaraydu. Maw zédong dewridiki kona usullar hemde hazirqi 'siyasiy öginish' pa'aliyetliri, shuningdek 'yighiwélish lagérliri' gha oxshap kétidighan 'yépiq terbiyelesh merkezliri' ge yüz minglap kishini soliwélish hemde ularni siyasiy öginishke mejburlash del mushuning misalidur. Chünki bu kishiler peqet milliy terkibi we diniy étiqadi perqliq bolghanliqi üchünla bu yerlerge kirip qalghan. Shu sewebtin bu amillarning hemmisi chén chu'en'goning nöwettiki milliy siyasitining huli bolup qalghan."

Proféssor milward ene shu yosunda xitay hökümiti nöwette Uyghur diyarida berpa qilip chiqqan "Saqchi döliti" méxanizmini bir pütün tarixiy tereqqiyat basquchigha qoyup turup, buni xitay hökümranliri tarixta ijra qilip kelgen hökümranliq endizisining dawami dep qarash lazimliqini tekitlidi. Uning bilen birge bu qétimqi muhakimige qatnashqan bashqa shexslermu shu qatarda özlirining xas qarashlirini bayan qilip ötti.

Toluq bet