Xitayning Uyghurlar diyaridiki "Saqchi döliti" heqqide muhakime (2)

Muxbirimiz eziz
2018-05-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor rayan sam öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor rayan sam öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
RFA/Eziz

Rayan sam: "Chén chu'en'goning 'terbiyelesh merkizi' qurushidiki sewebler néme?"

Washin'gton shehiridiki xudson merkizide échilghan Uyghurlar diyaridiki "Saqchi döliti" témisidiki muhakime yighinida söz qilishqa teklip qilin'ghan mutexessislerning yene biri amérikining loyola uniwérsitétining dotsénti, doktor rayon sam idi. Rayan sam amérikidiki yétiliwatqan yash tarixshunaslardin bolup, Uyghur yéqinqi we hazirqi zaman tarixigha da'ir köpligen emgeklerning, jümlidin 2014-yili neshr qilin'ghan "Uyghur tarixining muqeddes yolliri" namliq kitabning aptori.

U bu qétimqi muhakimide nuqtiliq qilip hazir Uyghurlar diyarining hemmila jaylirigha yamrawatqan "Yépiq terbiyelesh merkezliri" heqqide toxtaldi. U sözide hazir besh pirsenttin on pirsentkiche bolghan Uyghur nopusining mushu xildiki merkezlerge solan'ghanliqini, bu sanni éniq we toghra mölcherleshning heqiqetenmu qiyin ikenlikini, hazir bundaq kishilerning az dégendimu 500 mingdin bir milyon'ghiche dep mölcherliniwatqanliqini, yene kélip bu kishilerning mutleq köp qismining millet terkibi we diniy étiqadi seweblik bu jaylargha kirip qalghanliqini, bu sewebtin sansizlighan gödeklerning qaranchuqsiz qélip "Ölmek üstige tepmek" dégendek ish boluwatqanliqini eslitip ötti.
Proféssor rayanning pikriche, hazirqi bu "Yighiwélish merkezliri" ni asasiy mezmun qilghan "Bixeterlik" tedbirlirining mewjut bolushida barghanséri qéliplishish yüzlinishi wujudqa kelmekte iken. Shundaqla bu tedbirlerning ürümchidin tartip töwendiki herqaysi nahiye-yézilarghiche hemmila usullarda birdek tüs éliwatqanliqini asas qilip turup, buning arqisida bir "Merkiziy qomandanliq sistémisi" ning mewjut ikenlikini qiyas qilishqa bolidiken.
Proféssor rayan mushu mesililerni chöridigen halda nöwette Uyghurlar diyaridiki "Terbiyelesh merkezliri" ning wujudqa kélishide rayon miqyasidiki seweblerni sözlep kélip mundaq dédi: "Buning birinchisi derweqe proféssor jéymis milward sözlep ötkendek xitay dölitining kishilerning idiyesini özgertish urunushi, xalas. Shu sewebtinmu xitay döliti bu orunlarni 'özgertish orni' dégendin tartip 'terbiyelesh mektipi' dégendek namlarghiche atap béqiwatidu. Mushu namlarning özila bu heriketning meqsitining néme ikenlikini jakarlawatidu. Emma méning shexsen hés qilishimche, hökümet tereptin mushu xizmetni qilishqa buyrulghan kadirlarning köpinchisi buning emelge ashidighanliqigha ishenmeydu. Némishqa dégende, qaraydighan bolsaq 2013-yili yaki 2014-yilidin buyan insanlarning tepekkur yolini hemde buning tashqi ipadilinish shekli bolghan idé'ologiye we yürüsh-turush sheklini özgertish nishan bolup keldi. Shunga ghayet zor kölemlik wedinamilerge qol qoyush pa'aliyiti, zor kölemlik qesemyat yighini, zor kölemlik ussul oynash pa'aliyiti (bu Uyghurlardiki islam étiqadi zadila teshebbbus qilmaydighan bir tür) dégenler arqimu-arqidin teshkillendi. Bularning hemmisi hazirqi chén chu'en'go wezipige olturushtin burunqi tedbirlerdur."

Proféssor rayanning qarishiche, chén chu'en'go 2016-yili Uyghurlar diyaridiki birinchi nomurluq hoquqdar bolup teyinlen'gendin kéyin nöwettiki "Terbiyelesh merkezliri" xitay hökümiti ijra qiliwatqan "Özgertish" nishanining yéngi bir qedimini alghan. Uningda asasliqi kishilerni xitay döliti belgiligen "Intizam" gha shertsiz boysunushqa köndürüsh nishan qilin'ghan. U bu heqte mundaq dédi: "Emdi hazirqi 'terbiyelesh merkezliri'ge qaraydighan bolsaq bu jayda 'intizam' mesilisining alahide gewdiliniwatqanliqini bayqaymiz. Tikenlik sim tosuq bilen qorshalghan bu merkezlerning beziliride hetta kishiler kündüzliri 'öginish'ke kélip kechqurunluqi qaytip kétidu. Emma tikenlik sim tosuqlar, munarlardiki qoralliq herbiy qarawullar we tashqi dunya bilen bolghan alaqe yollirining késip tashlinishi dégenlerning hemmisi emeliyette bu kishilerning jazaliniwatqanliqini körsitidu. Bu jaylarda shu sewebtin köpligen tragédiyelik weqelerning yüz bergenlikinimu biz anglawatimiz. Mesilen, yerkendiki bir 'terbiyelesh merkizi'ge solan'ghan bir Uyghur déhqan herküni mu'eyyen hejimdiki xitayche sho'arlarni yadlashqa mejburlan'ghan. U buni qilalmighanliqtin éghir jazagha tartilidighanliqini anglap bir kéchisi ölüwalghan. Bundaq échinishliq weqeler hazir bek köp boluwatidu. Mana mushu xildiki jazalar bolsa kishilerning yürüsh-turush we gep-sözlirini özgertishide obdanla ünüm qaziniwatidu. Mesilen, xitay tewelikidiki Uyghur dostliri bilen alaqide boluwatqan chet'ellerde olturushluq kishiler 2017-yili öktebir we noyabir ayliridin bashlap, bu dostlirining, bolupmu ündidardiki dostlar chembirikidiki dostlirining özlirini bu chembireklerdin öchürüp tashlighanliqini bayqimaqta. Bu ashu chet'ellerdiki kishilerning sewebidin emes, belki shinjangda hazir ijra boluwatqan jazalash xaraktéridiki tedbirlerning küchidin boluwatidu."

Rayan sam bu heqtiki sözining dawamida chén chu'en'goning "Baghlap qoyup kontrol qilish" tek kona usulni yéngiwashtin sinaq qiliwatqanliqini, buning netijiside Uyghurlarning éghir siyasiy we rohiy böhranlargha giriptar boluwatqanliqini bayan qildi. U bu heqte mundaq dédi: "Buningdiki üchinchi heriketlendürgüch küch bolsa del chén chu'en'goning 'yimirip tashlash' ghayisi bilen bir qélipqa chüshidu. Mundaqche éytqanda, nawada bir kishi melum bir xelqning xitay dölitige bolghan qarshiliqini qisqa muddet ichidila toxtatmaqchi bolsa hemde shu xelqning qarshiliq körsitidighan ademlirini ayriwalghili bolsa bu kishilerni jismaniy jehetlerdin kishenlep qoyghanda asanla tashqi dunyadikiler 'bixeter rayon' dep ataydighan bir muhit yaratqili bolidu. Buninggha ispat izdeydighan bolsaq shinjangda melum bir nopus türkümige mensup pütkül kishiler topining mushundaq 'terbiyelesh merkezliri'ge ewetilgenlikini körimiz. Mesilen, ghuljida melum yashtiki, yeni 20 yash bilen 30 yash ariliqidiki Uyghur yashliri mushundaq qismetke duch kelgen. Chünki mushu yashtiki kishilerni hökümet 'isyankar' we 'esebiylikke éghip kétidu' dep qarighan. Biz buni chén chu'en'goning ghayisige sélishtursaq shuni bayqaymizki, bu uning izchil qollinip kelgen usuli, bolupmu u tibette wezipe ötigen waqitlargha sélishturidighan bolsaq uning shu mezgilde héchqandaq zor kölemlik namayishqa purset bermigenlikini körimiz. U shinjangdiki mushundaq 'netijiliri' seweblik zor derijide alqishlandi hemde buninggha jawaben u siyasiy byurogha eza boldi. Mana mushulargha asasen shuni ishench bilen éytalaymizki, chén chu'en'go shinjangdimu xuddi tibettikige oxshash bir netijini yaratmaqchi bolghan hemde Uyghurlarning besh pirsentidin on pérsentigiche bolghan qismini xitay dölitige qarshiliq körsitidighanlar qatarigha tizip chiqqan."

U sözining axirida nöwette gerche téxi otturigha chiqmighan bolsimu, bu xil "Terbiyelesh merkezliri" ning téximu qorqunchluq bolghan tötinchi bir éhtimalliqni, yeni zor kölemlik qirip tügitish herikitige yol échish mumkinchilikini untumasliq lazimliqini tekitlidi. Bolupmu xitay hökümitining Uyghurlarni diniy we milliy mesililerge yatidighan shekillerde guruppilargha ayrip chiqishi, shuningdek bir qisim yuqiri derijilik hökümet emeldarlirining "Zeherlik chöplerni ximiyewi dora chéchip yoqatqandek yoqitish lazim", "Ösmini yulup tashlighandek közdin yoqitish lazim" dégendek tolimu qabahetlik ibarilerni ishlitishidin mushundaq bir éhtimalliqni perez qilishqa bolidighanliqini körsetti.

Yighinda söz qilghan bashqa mutexessisler bolsa bu xildiki "Terbiyelesh merkezliri" ning wujudqa kélishidiki ichki we tashqi sewebler heqqide bashqiche qarashlarni otturigha qoydi.

Bu qétimqi muhakimide otturigha qoyulghan bashqa pikirlerge qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishlirimizda bolsun!

Toluq bet