Xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqide muhakime (3)

Muxbirimiz eziz
2018-05-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" témisidiki muhakime yighinida washin'gtondiki "Erkinlik sariyi" ning xadimi sarah kuk xanim we "Dunya xristi'anlar ittipaqi" ning washin'gtonda turushluq xadimi lu'iza gréw xanim söz qildi. 2018-Yili 4-may.
Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" témisidiki muhakime yighinida washin'gtondiki "Erkinlik sariyi" ning xadimi sarah kuk xanim we "Dunya xristi'anlar ittipaqi" ning washin'gtonda turushluq xadimi lu'iza gréw xanim söz qildi. 2018-Yili 4-may.
RFA/Eziz

Sarah kuk we lu'iza gréw: "Saqchi döliti Uyghurlargha qandaq ziyankeshlik qiliwatidu?"

Washin'gtondiki xudson merkizide 4-may küni échilghan Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" témisidiki muhakime yighinida söz qilishqa teklip qilin'ghan mutexessislerdin washin'gtondiki "Erkinlik sariyi" ning xadimi sarah kuk nuqtiliq qilip Uyghur diyaridiki diniy étiqad mesililirining "Saqchi döliti" berpa qilish bilen qandaq yughurulup ketkenliki heqqide toxtaldi.

Sarah kuk nuqtiliq qilip xitay re'isi shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan islam dinining xitayda qandaq mu'amilige uchrawatqanliqi, bolupmu Uyghur diyaridiki diniy étiqadning qandaq qismetlerge duch kéliwatqanliqi shuningdek bu hadisilerning qandaq eks tesir qozghawatqanliqi qatarliq mesililerni otturigha qoydi.

U bu heqtiki bayanlirida Uyghurlarning milliy kimlikide roshen belgilerdin saniliwatqan diniy étiqadning nöwette "Saqchi döliti" ning hujum nishani boluwatqanliqini, mushu sewebtin bu hujumning nishani bolghan Uyghurlardiki eng eqelliy diniy we medeniyet hadisiliriningmu "Esebiylik" ke baghlinip, Uyghurlarni zor kölemde tutqun qilishqa bahane bolup bériwatqanliqini tilgha aldi.

U bu heqte mundaq dédi: "Islam dini heqqide söz bolghanda biz shinjangda shuni bayqaymizki, islam dini izchil yüksilish halitide bolup kelgen. Biz buni diniy étiqadqa munasiwetlik köpligen sahelerdin körüp yételeymiz. Mesilen, tungganlar téxi yéqinqi yillardila minglap meschitlerni sélip chiqqan. Uyghurlar bolsa islam étiqadidiki négizlik idiyelerni özleshtürüp özlirining xitaylardin pütünley perqliq bolghan musteqil milliy kimlikini kücheytken. Chünki ularning öz milliy kimlikini namayan qilishigha sorun hazirlap béreleydighan medeniyet sahesi tamamen taqalghan. Ikkinchidin, xitay hökümiti izchil halda oxshash diniy étiqadtiki Uyghurlar we tungganlargha perqliq mu'amile qilip kelmekte. Xitayning bashqa jayliridiki tungganlargha qaraydighan bolsaq, ularning islam dinigha munasiwetlik étiqad pa'aliyetliride, jümlidin kündilik besh waq namaz, ramizan rozisini tutush, hej-tawapqa bérish qatarliqlarda Uyghurlargha nisbeten bekla zor erkinlikke ige ikenlikini bayqaymiz. Nawada Uyghurlar bu xildiki diniy pa'aliyetlerge qatnashsa ya xizmettin heydilidu ya jerimane qoyulidu, hetta mushu sewebtin türmige chüshidu. Bu jehettin qaraydighan bolsaq, Uyghurlarning bekmu éghir derijidiki diniy ziyankeshlikke uchrawatqanliqini, tungganlarning bolsa yenggil bolghan diniy cheklimilerge duch kéliwatqanliqini körüp yételeymiz."

Sarah kukning pikriche, xitay hökümitining "Saqchi döliti" Uyghurlarni mushu yosunda tutqun qilishta asasliq nishanni yash we ottura yash kishilerge qaratqan. Emma bu kishilerning teqdiri "Yighiwélish merkezliri" yaki türmilerge bérish bilenla axirlashmighan. Téximu qabahetlik bolghini mushu xildiki qamaqlargha mehkum bolghan Uyghur yashliri herqachan qanunsiz bolghan "Ichki eza köchürüsh" ziyankeshlikining qurbanliri bolush xewpige duch kelgen.
U bu heqte mundaq dédi: "Biz 2016-yili tamamlighan doklatta Uyghur yashlirining zor kölemlik ghayib bolup kétish hadisisining hazir barghanséri köpiyiwatqanliqini yazghan iduq. Nöwette türmilerdiki Uyghur yashlirining qéni qerellik tekshürülmekte. Shu waqitta biz ziyaret qilghan bir sabiq Uyghur siyasiy mehbusmu bu ehwalning öz béshigha kelgenlikini testiqlighan idi. Mushu ehwallarni omumlashturup nezerde tutqanda, mushu yashtiki Uyghur siyasiy mehbuslirining türmilerde mejburlash xaraktérlik ichki eza köchürüsh herikitining qurbanliri bolup kétiwatqanliqini körüp yételeymiz. Shunga aldi bilen shinjangda qanunsiz yosunda kéngéyiwatqan, minglighan-onminglighan kishilerni top-top tutup kétiwatqan zor kölemlik tutqun qilishqa qaraydighan bolsaq, bu ishlarni falun'gong muritlirining qismitining tekrarlinishi démey turalmaymiz. Mushu sewebtin hazir shinjangdiki türmilerde qiynaq we buninggha chétishliq ölüm weqeliri barghanséri éship bériwatidu. Bolupmu xitay hökümitining siyasiy jehettiki idiye özgertish urunushlirini ret qilghan Uyghur yashliri shundaq qismetke muptila boluwatidu."

Bu qétimqi muhakime yighinida söz qilishqa teklip qilin'ghan yene bir mutexessis "Dunya xristi'anlar ittipaqi" ning washin'gtonda turushluq xadimi lu'iza gréw idi. U özining bu qétimqi yighinda muhakime qiliniwatqan mesililerge bezi jehetlerdin anche qoshulup ketmeydighanliqini bildürdi. Uning pikriche, nöwette xitay hökümitini yalghuz Uyghurlarning oy-xiyalini özgertish bilenla cheklinip qalmastin, yene ularning dunyagha apiride bolushidin tartip ta axiretke ketküche bolghan pütkül jeryanini özgertishke urunmaqta iken. U buninggha misal teriqiside Uyghur bowaqlirining tughulghanda musulmanche isim qoyushtin cheklen'genliki, baliliq mezgilide öz ana tilida sözleshtin mehrum qaldurulghanliqi, balaghetke yétip toy qilmaqchi bolghanda "Esebiy" dégen qalpaqning wehimisidin Uyghurlarning en'eniwi toy adetliri boyiche toy qilishqa ilajsiz qéliwatqanliqi, jan üzgenlerning bolsa mexsus békitilgen "Depne ishlirini bir yaqliq qilish merkizi" ning orunlashturushi boyiche yerlikke qoyulidighanliqini körsetti shundaqla "Bir milletning millet süpitide dawam qilish yaki qilalmasliqida bu xildiki hayatliq aylanmisigha bolghan qattiq kontrolluqning tesiri bek muhim," dep körsetti.

Lu'iza xanimning bayan qilishiche, nöwette xitay hökümiti kéngeytiwatqan "Saqchi döliti" méxanizimidiki "Zor sommiliq maddiy mukapat" dégendek bir qatar "Ijadiyet" ler Uyghurlarning meniwi dunyasini weyran qiliwatqan eng zor amillarning biri iken.

U bu heqte söz qilip mundaq dédi: "Bu yerde alahide körsitip ötüsh zörür dep qaraydighan, yene kélip axirqi hésabta jismaniy jehettiki qatilliqqa apiridighan yene bir mesile kishilerni insanliqtin chiqishqa mejburlash qilmishidur. Buningda hazir xitay hökümiti puqralarni 'düshmenler' ge qarita insanliqtin waz kéchishke mejburlawatidu. Buningda her xil namlarda töwen'ge chüshüwatqan 'xizmet guruppiliri' yaki xitay hökümiti seperwerlikke keltürüp déhqanlarning öyliride yétip-qopushqa teqsimligen hökümet xizmetchiliri del mushundaq wezipilerni ijra qilishqa mejburlanmaqta. Buning bilen köpligen kishiler öz béshini saqlap qélish üchün özlirining wijdanigha we rohiyitige muxalip kélidighan köpligen ishlarni qilishqa mejbur boluwatidu. Buningda ularning gep-sözliri we öz sadaqiti heqqide bergen qesemlirila emes, yene özlirining 'düshmen' dep qariliwatqan qoshniliri yaki sabiq oqutquchisini 'küresh qilish' qilmishliri, ulargha eng qebih söz-ibariler arqiliq mu'amile qilish dégenler sépi özidin kishilerni insaniyliqtin chiqishqa qistashtur. Bu ishlarning axiri neger barar, dep oylinish toghra kelse yenila ashu xil qismetlerni bashtin ötküzüp baqqan kishilerdin sorisaq bolidu. Mushundaq jaylarning biridin qaytip chiqqan bir qazaqning bildürüshiche u qazaqistan'gha qaytip barghandin kéyin 'bizni xitaylar musulman bolmasliqqa buyrudi' dégen. Uning chüshenchisi boyiche bolghanda, bu xildiki lagérlarning meqsitini kishilerning musulmanliq kimlikini yuyup tashlash shundaqla Uyghurlarni bir pütün millet süpitide yoq qilish dep chüshendürüshke bolidiken."

Bu qétimqi yighinning axiridiki so'al-jawab bölikide söz qilghuchilar yighin ishtirakchilirining so'allirigha jawab berdi. Yighin'gha washin'gton shehiridiki her sahe kishiliri, muxbirlar hemde bir qisim hökümet emeldarliri qatnashti.

Toluq bet