Uyghurlar duch kéliwatqan "Irqiy tazilash" dunyaning diqqitini qozghimaqta

Muxbirimiz eziz
2018-08-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
AP Photo/David Wivell

Uyghurlar diyaridiki insan heqliri depsendichiliki dunya jama'itige yat mezmunlar bolmisimu, yéqindin buyan milyonlighan Uyghurning lagérlargha we her xil namlardiki "Öginish merkezliri" ge bend qilin'ghanliqi nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan weziyetning alliqachan kishilerning kona tesewwuridin halqip ketkenlikini körsitishke bashlidi. "Washin'gton pochtisi" gézitining mexsus iston yazghuchisi jash roginning 2-awghust küni shu gézit sehipiside élan qilghan maqaliside bu hal "Irqiy tazilash" dep ataldi. Shuning bilen birge buni addiyghine tekitlep qoyushning özi kupaye qilmaydighanliqi, dunyaning bu ishqa süküt qilishining tolimu éghir bedelge apirishi mumkinliki otturigha qoyuldi.

Aridin uzun ötmey jash roginning mezkur maqalisi amérikidiki zor tesirge ége "Jon batchélor söhbiti" radiyo programmisining diqqitini qozghidi. Ötken hepte mezkur programmining sahibxanliridin jon batchélor bu mesile heqqide jash rogin we siyasiy analizchi gordon chang bilen söhbette bolghanda qedimki "Yipek yoli" ning emdilikte yéngiwashtin siyasiy tüs alghan halda "Bir belwagh bir yol" qurulushi namida otturigha chiqiwatqanliqidin gep bashlandi. U shu qatarda bu qedimiy yolning üstidiki qedimiy makanlarning biri bolghan, öz-özige musteqil yosunda mewjut bolghan türkiy tilliq Uyghurlar diyarining tarixi heqqide qisqiche chüshenche berdi, shundaqla hazirqi mesililer bu rayon xitayning hökümranliqigha chüshkendin kéyin ewjige chiqqanliqini tekitlidi.

Shuningdin kéyin söz tebi'iy halda nöwette Uyghurlarning zor kölemde ghayib bolushqa yüzlinishi heqqide boldi. Jash rogin bu heqte söz qilip nöwette yüz minglighan Uyghurning top-top halda ghayib boluwatqanliqini, yéza we kentlerning asasen boshap qalghanliqini, bilmigen kishilerge ahale tolimu shalangdek körünidighan bu jaylardiki yerlik ahalining emeliyette lagérlargha qamalghanliqini tekitlidi.

"Buni heqiqetenmu zor hejimlik bir hékaye, déyishke bolidu. Emma hazir héchkimmu bu hékayini sözleshni xalimaywatidu. Gep hazir shu yerde boluwatidu: ötken bir yérim yilda az dégendimu bir milyondin artuq Uyghur xitay hökümiti siyasiy jehettin 'qayta terbiye élish merkizi' dep atiwalghan lagérlargha qamaldi. Halbuki guwahchilar we insan heqliri teshkilatliri bu jaylarni 'tutup turush orni' yaki 'yighiwélish lagérliri' dep atawatidu. Bu sistémini hazir xitay kompartiyesining shinjangdiki partiye sékrétari xitayning 'medeniyet zor inqilabi' dewridikidinmu nechche hesse zor kölemde we sewiyede kéngeytiwatidu. Béyjingdikiler bolsa bu tedbirni 'radikalliqni we diniy esebiylikni tügitish' üchün qiliwatqanliqini dawa qiliwatidu, emma bizge melum bolghan barliq delil-ispatlar hazir bu jayda yüz bériwatqan ishlarning éniqla medeniyet jehette Uyghurlar nishan qiliniwatqan qirghinchiliq ikenlikini körsetmekte. Buningda Uyghurlar özlirining din we medeniyet sahesidiki barliq étiqadliridin waz kéchishke, xitay kompartiyesi 'xitaychilashturup' bergen diniy idiyelerni qobul qilip, kompartiyening déginini qilishqa mejburliniwatidu."
Shuningdin kéyin jon betchélor nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalning yalghuz Uyghurlar bilenla tügimeywatqanliqini, buning yer shari nuqtisidin alghanda xelq'ara tertipke qandaq tesir körsitishi mumkinlikini soridi. Jash rogin bu heqte özining oylighanlirini bayan qilip mundaq dédi:
"Xitaydiki insan heqliri depsendichiliki uzundin buyan xelq'araning unche zor diqqitini qozghap baqmighan idi. Nechche on yildin buyan bu ishlar mushundaq dawam qilip kelgen. Hazir bolsa Uyghurlarning bayatin biz tilgha alghandek qabahetke duch kélishi otturigha chiqiwatidu. Emdilikte bolsa bu halning mushundaq dawam qilishi biz üchünmu xeterdin bésharet bérishke bashlidi. Némishqa dégende birinchidin, xitay hökümiti hazir özlirining mushu xildiki heq we hoquq depsendichilikini Uyghurlargha tetbiqlash bilenla toxtap qalmastin bu qilmishni xelq'aragha, jümlidin amérikighimu kéngeytishke urunuwatidu. Buning addiy misali süpitide amérika puqrasi bolghan shunche köp kishilerning amérikida turup xitay hökümitige qarshi gep qilalmas bolup qalghanliqni körsitip ötüsh kupaye. Mushuning özi xitay ijra qiliwatqan zulumlarning bizgimu kéliwatqanliqini körsitidu. Ikkinchidin, xitay hökümiti özining xelq'aradiki nopuzidin paydilinip xelq'ara teshkilatlarni, jümlidin birleshken döletler teshkilatini xitayning tebiri boyiche békitilgen insan heqliri ölchimini qobul qilishqa mejburlawatidu. Shundaqla insan heqlirini burmilap uni shexsning özige tégishlik heq we hoquqliri bolushtin köre bir döletning igilik hoquqi mesilisige aylandurup, shu arqiliq puqralargha zulum qilishni yolluq qilip körsitishke urunuwatidu."

Riyasetchi jon betchélor arqidin Uyghurlar duch kéliwatqan bu xil "Qirghinchiliq" xewpining sewebi heqqide toxtilip buningda xitay hökümitining tebi'iy bayliqqa tinip ketken bu rayonda Uyghurlarning mewjut bolushini xewp, dep qarap kéliwatqanliqi, shunga "Xitay hökümitining ishenchige érishmigen" hemde xitaylar atmish yilning aldida ishghaliyet astigha alghan bu ahalini hökümet ishinidighan xitay ahalisi bilen yéngilash arzusida boluwatqanliqi heqqide mulahiziler boluwatqanliqini tilgha aldi.

Analizchi gordon chang bu heqte pikir qilip, bu rayondiki bayliqning bu hadisilerdiki bir seweb ikenlikini, téximu muhimi hazirqi "Bir belwagh bir yol" qurulushining buningdiki eng muhim amil ikenlikini tekitlidi.
"Bayatin siz tilgha alghandek Uyghurlar 'sherqiy türkistan' dep ataydighan shinjang rayoni derweqe bayliqqa tinip ketken bir makan. Andin qalsa bu rayon hazir 'yéngi yipek yoli' sheklide wujudqa chiqiwatqan 'bir belwagh bir yol' qurulushining 'belwagh' qismi del mushu jaydin ötidu. Shunga xitay hökümitini bu rayonni mutleq kontrol qilmay turup, bu qurulushning muweppeqiyetlik bolushigha ishench qilalmaydu. Shunga Uyghurlarning mushundaq tragédiyege uchrishini heqiqetenmu qabahetlik bir hal déyishke bolidu. Yene kélip bu pütünley insaniyetke qarshi jinayet."

Söhbet sahibxani jon betchélor bu mesile heqqidiki so'alning dawamini washin'gton shehiridiki adwokat, Uyghur siyasiy pa'aliyetchi nuri türkeldin soridi. U bu heqtiki ehwallar heqqide shu jaylardin uchur élishning mumkin emeslikini bildürüp mundaq dédi:
"Nöwette bu kishilerning qandaq halda ikenliki bilish yaki ulardin bu heqte so'al sorashning héchqandaq imkaniyiti yoq. Xitay hökümiti ulargha ne sot ne adwokat ne eyibname dégenlerning héchqaysisini körsetmestinla ularni Uyghur hemde musulman bolup qalghanliqi üchünla ashu jaylargha qamiwalghan. Yene kélip xitay bu ré'alliqni pütünley inkar qilip kéliwatidu. Yene kélip bu kishiler yuqiridin chüshken körsetküchtiki san boyiche tutqun qilin'ghan. Addiysi men bilidighan kishilerdin bu tutqunning tesirige uchrimighan héchqandaq kishi yoq."

Jon betchélor hazir bir milyondin artuq Uyghur qamalghan bu jaylarning öginish mu'essesige emes, belki ismi-jismigha layiq türmige oxshaydighanliqini, yene kélip uning "Yighiwélish lagéri" heqqidiki tebirlerge toluq uyghun kélidighanliqini éytip buning heqiqetenmu insaniyetke qarshi, bolupmu Uyghurlargha qarshi jinayet sheklini alghanliqini bildürdi.

Nuri özining bu qarashlargha toluq qoshulidighanliqini bildürüsh bilen birge bu ehwalni téximu éniq sherhlesh üchün amérikidin qismen misallarni aldi. U bu heqte mundaq dédi: "Montana shtatining nopusi bir milyondin sella ashidu. Bu hal pütkül bir shtatning ahalisi ashundaq lagérlargha qamiwétildi, dégenliktur. Nöwette xitay hökümiti bu qabahetlik jinayetni mundaq üch yol boyiche ijra qiliwatidu: birinchi, Uyghurlarni tutup kélipla mushu jayda qamaqqa höküm qiliwatidu؛ ikkinchi, bu kishilerni siyasiy jehettin qayta terbiyelep chiqiwatidu؛ üchinchidin, kündilik siyasiy terbiye bérish merkezliride kündilik terbiye bérish dawam qiliwatidu. Yéqinda élan qilin'ghan bir doklatta bolsa mushu yosundiki üch xil terbiyeleshning kontrolluqida boluwatqan Uyghurlarning sani alliqachan üch milyon üch yüz mingdin ashqanliqi tekitlendi."

Riyasetchi jon betchélor shu qatarda nöwettiki ehwallardin qarighanda xitay hökümitining qiliwatqanliri xitayning uzun mezgilni közligen islam étiqadini yoqitish urunushlirining bir qismi sheklide otturigha chiqiwatqanliqini, buning hazir "Sherqiy türkistan tewesidila emes, belki pütün xitayda barliq diniy étiqadlargha qarshi chiqish" mewqeside ipadiliniwatqanliqini, shu arqiliq kishilerni tutup kétip ularni shu makandin ghayib qiliwétish sheklide dawam qiliwatqanliqini tekitlidi.

Nuri özining buninggha yüz pirsent qoshulidighanliqini tekitligech xitay hökümitining mushu toghriliq söz bolghanda herqachan özlirining térrorluqqa we esebiylikke qarshi küresh qiliwatqanliqini, döletning bixeterliki üchün normal bolghan qanuniy tertipler boyiche ish körüwatqanliqini bahane qilidighanliqini éytti. Shuningdek mushu radyo söhbiti arqiliq xitay hökümitige birnechche so'al qoyushni xalaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Uniwérsitétning mudiri bolghan, insanshunasliq tetqiqati bilen meshghul bolghan, Uyghur muzikisi bilen meshghul bolghan yaki xitayning döletlik putbol komandisi üchün top tepken bu kishilerning jinayiti néme? ular xitayning dölet bixeterlikige qandaq tehditlerni peyda qiliwéter?"

Melum bolushiche, nöwette Uyghurlar yüz minglap qamiliwatqan jaylarning "Yighiwélish lagérliri" sheklini alghanliqi hemde bu jaydiki Uyghurlar duch kéliwatqan ré'alliqning "Irqiy tazilash" sheklini éliwatqanliqi gherb dunyasida barghanséri köp muhakimige seweb bolmaqta iken.

Toluq bet