«Хитайдики террорлуққа қарши уруш» муһакимә йиғинидики пикирләр (1)

Мухбиримиз әзиз
2018-09-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Вашингтон шәһиридики даңлиқ ақиллар амбириниң бири болған худсон мәркизидә ечилған уйғурлар һәққидики мәхсус муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2018-Йили 5-сентәбир.
Вашингтон шәһиридики даңлиқ ақиллар амбириниң бири болған худсон мәркизидә ечилған уйғурлар һәққидики мәхсус муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2018-Йили 5-сентәбир.
RFA/Eziz

Майкил кларк вә шан робертс: «хитайда уйғурлардин келиватқан террорлуқ тәһдити мәвҗут әмәс!»

Хитай һөкүмити уйғурлар дияридики сиясий бастуруш һәрикәтлирини узундин буян «террорлуққа қарши туруш күриши» дәп пәрдазлап көрситиватқан болуп, буниң ахирқи нәтиҗисидә пүткүл уйғурлар дияри «үсти очуқ түрмә» гә айланғанлиқи мәлум. Әмма хитай һөкүмитиниң уйғурлар диярида «террорлуқ» вә «әсәбийлик» ниң мәвҗутлуқи һәққидики тәшвиқатлири нәтиҗисидә ғәрб дунясидики бир қисим кишиләр бу мәсилиләр һәққидә охшимиған дәриҗидә гаңгирап қалмақта. Вашингтон шәһиридики худсон мәркизи бу һәқтики алақидар мәсилиләрни һәмдә аталмиш «террорлуққа қарши туруш күриши» ниң теги-тәктини муһакимә қилиш үчүн 5-сентәбир охшимиған саһәләрдин кәлгән алимлар вә мутәхәссисләрни тәклип қилип бир мәйдан муһакимә йиғини өткүзди.

Алди билән бүгүнки муһакимә йиғининиң риясәтчиси, худсон мәркизиниң хадими ерик бровн сөз елип өткән он алтә йилдин буян хитай һөкүмитиниң изчил хитай хәлқигә вә дуня җамаитигә өзлириниң террорлуққа қарши җәң қиливатқанлиқини тәшвиқ қиливатқанлиқини, буниң билән уйғурлар «шәрқий түркистан» дәп атайдиған шинҗаң райониниң хитайдики әң қаттиқ һәрбий контроллуқ вә системилиқ назарәт иҗра болуватқан районлардин болуп қалғанлиқини баян қилди. У йәнә, буниң әң типик нәтиҗиси сүпитидә нөвәттә бир милйондин артуқ уйғурниң йиғивелиш лагерлириға қамалғанлиқи вә инсан көрмигән қаттиқчилиқларға мәһкум болуватқанлиқи, йәнә келип хитай һөкүмитиниң «бир бәлвағ бир йол қурулуши» ға «муқим» вәзийәт яритиш үчүн пүтүн дуняниң тәнқид обйекти болуватқан уйғурлар дияридики инсан һәқлири дәпсәндичилики оттуриға чиқиватқанлиқини тәкитләп, мушулардин хитай һөкүмитиниң тәбиити вә униң дуняға кеңийиш қара нийити һәққидә немиләрни биливелиш мумкинлики һәққидә тохталди.

Шуниңдин кейин австралийә дөләтлик университетиниң профессори, доктор майкил кларк сөз елип хитай һөкүмитиниң «террорлуққа қарши уруш» қилишиға мунасивәтлик әһваллар һәққидә тохталди. У бу һәқтики әһвалларни омумлаштуруп қариғанда уни хитай һөкүмити 1949-йили уйғурлар диярини ишғал қилғандин тартип изчил иҗра қилип кәлгән мәзкур районни «хитайниң бир қисмиға айландуруш» урунушиниң давами, дәп қарашқа болидиғанлиқини билдүрди.
«11-Сентәбир һәққидики язмилар сәһиписигә көз йүгүрткинимиздә хитайниң бу саһәдә исми тилға елинмайдиғанлиқини байқаймиз. Шу қетимлиқ террорлуқ вәқәсидин кейин америка вә дуняниң башқа җайлирида дөләт бихәтәрлики мәсилиси зор дәриҗидә тәкитлинишкә башлиди, йәни мундақчә ейтқанда террорлуққа қарши туруш мәсилиси инсан һәқлири вә иҗтимаий, иқтисадий тәрәққият мәсилилириниңму үстигә қоюлушқа башлиди. Бу һал хитайда алаһидә гәвдилик болди. Шуниң билән хитай дәрһалла өзлири үчүн баш ағриқи болуватқан шинҗаң яки шәрқий түркистан мәсилилирини террорлуққа бағлашқа башлиди. Буниңда алди билән узундин буян давам қиливатқан хитайниң чеграсидики бу земинни хитай дөлитиниң бир қисмиға айландуруш урунуши муһим мәзмун болуп кәлди. Андин қалса хитай һөкүмити уйғурларниң ‹бөлгүнчилики' вә ‹террорлуқ қилмишлири' ниң оттура асия, афғанистан вә оттура шәрқтики әсәбий исламий тәшкилатлар билән мунасивити барлиқини қайта-қайта базарға салди. Үчинчидин хитайниң дуняға өзини намаян қилишида террорлуқ вә террорлуққа қарши күрәш мәсилиси муһим бир хәлқаралиқ дәсми болуп қалди.»

Профессор майкилниң қаришичә, хитай һөкүмити өзлириниң уйғурларни бастурушини хитайдики хитай пуқралириға вә хәлқара җамаәткә йоллуқ қилип көрситиш үчүн «уйғур террорчилар» ниң хитайдики иҗтимаий тәртипкә зор тәһдит пәйда қиливатқанлиқини көпләп тәшвиқ қилған. Шундақла бу хил «тәһдит» ни йоқитиш үчүн униңға сәвәб болғучи «әсәбийлик» амиллирини йоқитиш лазимлиқини оттуриға қойған.

«11-Сентәбир вәқәсидин илгири, болупму 1990-йилларниң ахирлириға қәдәр хитай компартийәси шинҗаңдики иҗтимаий давалғуш һәққидә гәп болғанда буниң ‹бөлгүнчилик қилмиши' икәнликини тәкитләп кәлгән. У чағда террорлуқ тәһдити һәққидә һечқандақ параң болған әмәс. Әмма 11-сентәбир вәқәсидин кейинла хитай һөкүмити уйғурларниң террорлуқ һәрикәтлири һәққидә тохтимай вәз ейтидиған болувалди, шуниңдәк шинҗаңда оттуриға чиққан һәрқандақ наразилиқ инкаслири һәмдә зорлуқ һәрикәтлири ‹хитайға дүшмәнлик нәзиридә қараватқан ташқи күчләргә бағлинишлиқ' икәнлики тәкитләнди. Ички қисимда болса хитай дөлити уйғурларниң ‹бөлгүнчилик' һәрикәтлирини ‹уйғурларниң террорлуқ қилмиши' дәп тәшвиқ қилишқа башлиди һәмдә буниң җәмийәткә зор тәһдит пәйда қилидиғанлиқини күчәп базарға салди. Буниң билән бу хил ‹тәһдит' зор дәриҗидә көптүрүлүп, бу хил тәһдиткә мәнбә болғучи барлиқ ‹әсәбийлик' ни түгитиш үчүн юғури пән-техника васитилири көпләп тәтбиқланған назарәт җәмийити вуҗудқа кәлди. Буниң әң типик мисали шинҗаңда көпләп қурулуватқан аталмиш ‹қайта тәрбийәләш' лагерлиридур.»

Бу қетимқи йиғинға тәклип қилинған мутәхәссисләрниң йәнә бири вашингтон шәһиридики җорҗ вашингтон университетиниң профессори шан робертс болуп, уму бу җәһәттә профессор майкилға охшап кетидиған қарашта икәнликини билдүрди. Униң пикричә, нөвәттә хитай һөкүмити зор күч билән тәшвиқ қиливатқан «террорлуққа қарши җәң» давриңида һәммидинму бәк сал қариливатқан бир амил хәлқарадики «террорлуқ» ниң бирликкә кәлгән тәбириниң уйғурлар дияридики қаршилиқ һәрикәтлиригә задила чүшмәслики икән.

«‹11-Сентәбир вәқәси'дин кейинла хитай һөкүмити уйғурлардин келиватқан террорлуқ тәһдитлиригә учраватқанлиқи һәққидә көплигән баянатлар вә ақ ташлиқ китабларни чиқарди. Бу ақ ташлиқ китабларда чәтәлдики уйғур даваси билән шуғулланғучи барлиқ тәшкилатларниң ашу ‹террорлуқ тәһдити'ниң бир қисми икәнлики гәвдиләндүрүлди һәмдә уларни ‹база' тәшкилатиниң мәбләғ билән тәминләватқанлиқи ейтилди. 2000-Йилларда бу гуруһларниң чәтәлдә туруп ш у а р тәвәсидә тәшкиллик вә пиланлиқ террорлуқ һуҗуми қозғимақчи болуватқанлиқи һәққидиму көплигән баянлар оттуриға чиқти. Дәрвәқә 2000-йилларда шинҗаңда бир қисим зорлуқ һәрикәтлири көрүлди. Әмма бу һәрикәтләрни омумлаштуруп тәһлил қилғинимизда уларниң һечқайсисини ‹террорлуқ һәрикити' дәп бекитишкә болмайдиғанлиқини байқаймиз. Шуларниң азғинә бир қисмини ‹террорлуқ' дәп қариған һаләттиму, һечқандақ бир тәшкилат бу һәрикәтләрни өзлириниң қилғанлиқини елан қилмиди. Йәнә бир яқтин биз ‹террорлуқ'ниң тәбирини бу һәрикәтләргә тәдбиқлиғинимизда униң бу һәрикәтләргә задила чүшмәйдиғанлиқини һес қилимиз: бу зорлуқ һәрикәтлирини авам пуқралар мәқсәтлик садир қилған болуп, буниңда һечқандақ алдин пиланлаш яки сиясий муддиа дегәнләр мәвҗут әмәс.»

Профессор шан робертсниң пикричә, хитай һөкүмити хәлқараниң қоллишини қолға кәлтүрүштә сан җәһәттә һечқанчә адими болмиған «шәрқий түркистан ислам һәрикити» тәшкилатини көпләп суйиистемал қилған. Әмдиликтә болса «түркистан ислам партийәси» ни өзлириниң террорлуққа қарши җәң қиливатқанлиқиға дәстәк қилишқа өтмәктә икән.

«2000-Йилларда улар (хитай һөкүмити) мәркәзлик қилип техи кишиләргә блинәр-билинмәй туруватқан ‹шәрқий түркистан ислам һәрикити' намлиқ тәшкилатни көпләп тилға алди. Хитай һөкүмити бу тәшвиқатни қилишта дөләт ичи вә сиртида охшашла ғәлибә қазанди. Хәлқарадики көплигән сиясәтшунаслар вә террорлуқ мутәхәссислири хитайниң бу баянлирини көпләп тәкрарлиди. Әмма реаллиқтин қариғанда хитайда уйғурлардин келиватқан террорлуқ тәһдити мәвҗут, дәп қарашни толиму биртәрәплимә һөкүм дейишкә болиду. Әмма америка вә б д т ниң ‹шәрқий түркистан ислам һәрикити'ни террорлуқ тәшкилатлар тизимликигә киргүзүши билән хитай буни уйғурлардин келиватқан террорлуқ тәһдити мәвҗут, дегәнгә дәстәк қиливалди. Бу тәшкилатниң нами һазирғичә ахбаратларда вә хәвәрләрдә тәкрарлинип туруватиду. Әмма мениң тәтқиқатимға қариғанда, бу тәшкилат 2001-йилиғичә толиму кичик бир тәшкилат сүпитидә мәвҗут болған һәмдә афғанистанда сани анчә көп болмиған бир қисим уйғур ‹җиһадчилар' ни тәрбийәләп, хитайға қарши иш тәврәтмәкчи болған. Әмма улар тәрбийәләп чиққан он-йигирмә адәмдин бирәри хитай тәвәсигә өтүп бирәр зорлуқ һәрикәтлирини садир қилғини йоқ. Йәнә келип бу тәшкилатниң рәһбири болған һәсән мәхсум 2003-йили пакистанда өлтүрүлгән. 2005-Йилидин кейин болса бу тәшкилатниң буйруқи бойичә иш қиливатқан қораллиқларниң мәвҗутлуқи һәққидә биз бирәр хәвәр аңлимидуқ. Шу вақиттин кейин йотуб қанилида ‹түркистан ислам партийәси' намидики бир гуруппиниң синға елинған баянатлири көрүлүшкә башлиди. Әмма бу материялларни әстайидил тәһлил қилсақ бу йеңи тәшкилатниң әмәлийәттә бирла әзаси барлиқини көрүп йетимиз.»

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң «террорлуққа қарши уруш» шоари хәлқараниң уйғурлар мәсилисидики чүшәнчисигә сәлбий тәсирләрни көрситиватқан болуп, бу җәһәттә хәлқара җамаәтни тоғра йетәкләштә көплигән хизмәтләрни ишләш зөрүр икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт