"Xitaydiki térrorluqqa qarshi urush" muhakime yighinidiki pikirler (1)

Muxbirimiz eziz
2018-09-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.
Washin'gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.
RFA/Eziz

Maykil klark we shan robérts: "Xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut emes!"

Xitay hökümiti Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush heriketlirini uzundin buyan "Térrorluqqa qarshi turush kürishi" dep perdazlap körsitiwatqan bolup, buning axirqi netijiside pütkül Uyghurlar diyari "Üsti ochuq türme" ge aylan'ghanliqi melum. Emma xitay hökümitining Uyghurlar diyarida "Térrorluq" we "Esebiylik" ning mewjutluqi heqqidiki teshwiqatliri netijiside gherb dunyasidiki bir qisim kishiler bu mesililer heqqide oxshimighan derijide ganggirap qalmaqta. Washin'gton shehiridiki xudson merkizi bu heqtiki alaqidar mesililerni hemde atalmish "Térrorluqqa qarshi turush kürishi" ning tégi-tektini muhakime qilish üchün 5-séntebir oxshimighan sahelerdin kelgen alimlar we mutexessislerni teklip qilip bir meydan muhakime yighini ötküzdi.

Aldi bilen bügünki muhakime yighinining riyasetchisi, xudson merkizining xadimi érik brown söz élip ötken on alte yildin buyan xitay hökümitining izchil xitay xelqige we dunya jama'itige özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqini teshwiq qiliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlar "Sherqiy türkistan" dep ataydighan shinjang rayonining xitaydiki eng qattiq herbiy kontrolluq we sistémiliq nazaret ijra boluwatqan rayonlardin bolup qalghanliqini bayan qildi. U yene, buning eng tipik netijisi süpitide nöwette bir milyondin artuq Uyghurning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we insan körmigen qattiqchiliqlargha mehkum boluwatqanliqi, yene kélip xitay hökümitining "Bir belwagh bir yol qurulushi" gha "Muqim" weziyet yaritish üchün pütün dunyaning tenqid obyékti boluwatqan Uyghurlar diyaridiki insan heqliri depsendichiliki otturigha chiqiwatqanliqini tekitlep, mushulardin xitay hökümitining tebi'iti we uning dunyagha kéngiyish qara niyiti heqqide némilerni biliwélish mumkinliki heqqide toxtaldi.

Shuningdin kéyin awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori, doktor maykil klark söz élip xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi urush" qilishigha munasiwetlik ehwallar heqqide toxtaldi. U bu heqtiki ehwallarni omumlashturup qarighanda uni xitay hökümiti 1949-yili Uyghurlar diyarini ishghal qilghandin tartip izchil ijra qilip kelgen mezkur rayonni "Xitayning bir qismigha aylandurush" urunushining dawami, dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.
"11-Séntebir heqqidiki yazmilar sehipisige köz yügürtkinimizde xitayning bu sahede ismi tilgha élinmaydighanliqini bayqaymiz. Shu qétimliq térrorluq weqesidin kéyin amérika we dunyaning bashqa jaylirida dölet bixeterliki mesilisi zor derijide tekitlinishke bashlidi, yeni mundaqche éytqanda térrorluqqa qarshi turush mesilisi insan heqliri we ijtima'iy, iqtisadiy tereqqiyat mesililiriningmu üstige qoyulushqa bashlidi. Bu hal xitayda alahide gewdilik boldi. Shuning bilen xitay derhalla özliri üchün bash aghriqi boluwatqan shinjang yaki sherqiy türkistan mesililirini térrorluqqa baghlashqa bashlidi. Buningda aldi bilen uzundin buyan dawam qiliwatqan xitayning chégrasidiki bu zéminni xitay dölitining bir qismigha aylandurush urunushi muhim mezmun bolup keldi. Andin qalsa xitay hökümiti Uyghurlarning 'bölgünchiliki' we 'térrorluq qilmishliri' ning ottura asiya, afghanistan we ottura sherqtiki esebiy islamiy teshkilatlar bilen munasiwiti barliqini qayta-qayta bazargha saldi. Üchinchidin xitayning dunyagha özini namayan qilishida térrorluq we térrorluqqa qarshi küresh mesilisi muhim bir xelq'araliq desmi bolup qaldi."

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti özlirining Uyghurlarni basturushini xitaydiki xitay puqralirigha we xelq'ara jama'etke yolluq qilip körsitish üchün "Uyghur térrorchilar" ning xitaydiki ijtima'iy tertipke zor tehdit peyda qiliwatqanliqini köplep teshwiq qilghan. Shundaqla bu xil "Tehdit" ni yoqitish üchün uninggha seweb bolghuchi "Esebiylik" amillirini yoqitish lazimliqini otturigha qoyghan.

"11-Séntebir weqesidin ilgiri, bolupmu 1990-yillarning axirlirigha qeder xitay kompartiyesi shinjangdiki ijtima'iy dawalghush heqqide gep bolghanda buning 'bölgünchilik qilmishi' ikenlikini tekitlep kelgen. U chaghda térrorluq tehditi heqqide héchqandaq parang bolghan emes. Emma 11-séntebir weqesidin kéyinla xitay hökümiti Uyghurlarning térrorluq heriketliri heqqide toxtimay wez éytidighan boluwaldi, shuningdek shinjangda otturigha chiqqan herqandaq naraziliq inkasliri hemde zorluq heriketliri 'xitaygha düshmenlik neziride qarawatqan tashqi küchlerge baghlinishliq' ikenliki tekitlendi. Ichki qisimda bolsa xitay döliti Uyghurlarning 'bölgünchilik' heriketlirini 'Uyghurlarning térrorluq qilmishi' dep teshwiq qilishqa bashlidi hemde buning jem'iyetke zor tehdit peyda qilidighanliqini küchep bazargha saldi. Buning bilen bu xil 'tehdit' zor derijide köptürülüp, bu xil tehditke menbe bolghuchi barliq 'esebiylik' ni tügitish üchün yughuri pen-téxnika wasitiliri köplep tetbiqlan'ghan nazaret jem'iyiti wujudqa keldi. Buning eng tipik misali shinjangda köplep quruluwatqan atalmish 'qayta terbiyelesh' lagérliridur."

Bu qétimqi yighin'gha teklip qilin'ghan mutexessislerning yene biri washin'gton shehiridiki jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts bolup, umu bu jehette proféssor maykilgha oxshap kétidighan qarashta ikenlikini bildürdi. Uning pikriche, nöwette xitay hökümiti zor küch bilen teshwiq qiliwatqan "Térrorluqqa qarshi jeng" dawringida hemmidinmu bek sal qariliwatqan bir amil xelq'aradiki "Térrorluq" ning birlikke kelgen tebirining Uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketlirige zadila chüshmesliki iken.

"'11-séntebir weqesi'din kéyinla xitay hökümiti Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditlirige uchrawatqanliqi heqqide köpligen bayanatlar we aq tashliq kitablarni chiqardi. Bu aq tashliq kitablarda chet'eldiki Uyghur dawasi bilen shughullan'ghuchi barliq teshkilatlarning ashu 'térrorluq tehditi'ning bir qismi ikenliki gewdilendürüldi hemde ularni 'baza' teshkilatining meblegh bilen teminlewatqanliqi éytildi. 2000-Yillarda bu guruhlarning chet'elde turup sh u a r teweside teshkillik we pilanliq térrorluq hujumi qozghimaqchi boluwatqanliqi heqqidimu köpligen bayanlar otturigha chiqti. Derweqe 2000-yillarda shinjangda bir qisim zorluq heriketliri körüldi. Emma bu heriketlerni omumlashturup tehlil qilghinimizda ularning héchqaysisini 'térrorluq herikiti' dep békitishke bolmaydighanliqini bayqaymiz. Shularning azghine bir qismini 'térrorluq' dep qarighan halettimu, héchqandaq bir teshkilat bu heriketlerni özlirining qilghanliqini élan qilmidi. Yene bir yaqtin biz 'térrorluq'ning tebirini bu heriketlerge tedbiqlighinimizda uning bu heriketlerge zadila chüshmeydighanliqini hés qilimiz: bu zorluq heriketlirini awam puqralar meqsetlik sadir qilghan bolup, buningda héchqandaq aldin pilanlash yaki siyasiy muddi'a dégenler mewjut emes."

Proféssor shan robértsning pikriche, xitay hökümiti xelq'araning qollishini qolgha keltürüshte san jehette héchqanche adimi bolmighan "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatini köplep suyi'istémal qilghan. Emdilikte bolsa "Türkistan islam partiyesi" ni özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqigha destek qilishqa ötmekte iken.

"2000-Yillarda ular (xitay hökümiti) merkezlik qilip téxi kishilerge bliner-bilinmey turuwatqan 'sherqiy türkistan islam herikiti' namliq teshkilatni köplep tilgha aldi. Xitay hökümiti bu teshwiqatni qilishta dölet ichi we sirtida oxshashla ghelibe qazandi. Xelq'aradiki köpligen siyasetshunaslar we térrorluq mutexessisliri xitayning bu bayanlirini köplep tekrarlidi. Emma ré'alliqtin qarighanda xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dep qarashni tolimu birtereplime höküm déyishke bolidu. Emma amérika we b d t ning 'sherqiy türkistan islam herikiti'ni térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshi bilen xitay buni Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dégen'ge destek qiliwaldi. Bu teshkilatning nami hazirghiche axbaratlarda we xewerlerde tekrarlinip turuwatidu. Emma méning tetqiqatimgha qarighanda, bu teshkilat 2001-yilighiche tolimu kichik bir teshkilat süpitide mewjut bolghan hemde afghanistanda sani anche köp bolmighan bir qisim Uyghur 'jihadchilar' ni terbiyelep, xitaygha qarshi ish tewretmekchi bolghan. Emma ular terbiyelep chiqqan on-yigirme ademdin bireri xitay tewesige ötüp birer zorluq heriketlirini sadir qilghini yoq. Yene kélip bu teshkilatning rehbiri bolghan hesen mexsum 2003-yili pakistanda öltürülgen. 2005-Yilidin kéyin bolsa bu teshkilatning buyruqi boyiche ish qiliwatqan qoralliqlarning mewjutluqi heqqide biz birer xewer anglimiduq. Shu waqittin kéyin yotub qanilida 'türkistan islam partiyesi' namidiki bir guruppining sin'gha élin'ghan bayanatliri körülüshke bashlidi. Emma bu matériyallarni estayidil tehlil qilsaq bu yéngi teshkilatning emeliyette birla ezasi barliqini körüp yétimiz."

Melum bolushiche, xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi urush" sho'ari xelq'araning Uyghurlar mesilisidiki chüshenchisige selbiy tesirlerni körsitiwatqan bolup, bu jehette xelq'ara jama'etni toghra yétekleshte köpligen xizmetlerni ishlesh zörür iken.

Toluq bet