Mutexessisler: "Dunyaning Uyghurlargha ége chiqish mejburiyiti bar!"

Muxbirimiz eziz
2018-09-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Peyziwat nahiyesidiki "Terbiyelesh lagéri" gha özgertiwétilgen 2-bashlan'ghuch mektepning aldida turghan Uyghurlar. 2018-Yili 31-awghust.
Peyziwat nahiyesidiki "Terbiyelesh lagéri" gha özgertiwétilgen 2-bashlan'ghuch mektepning aldida turghan Uyghurlar. 2018-Yili 31-awghust.
AP

Pütün dunyani zilzilige keltürgen "11-Séntebir weqesi" din kéyin dunya miqyasida térrorluqqa qarshi turush yétekchi éqimgha aylan'ghan idi.

Emdilikte aridin 17 yil ötkende shu qétimliq weqedin bashlap xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" namida Uyghurlarni basturup kéliwatqanliqi hemde bu xil basturushning emeliyette térrorluq bilen héchqanche alaqisi yoq ikenlikini barghanséri köp mutexessisler otturigha qoymaqta. Bu pikirler qatarida alahide diqqet qilishqa erziydighan bir nuqta yalghuz Uyghurlarning bigunah ikenlikila emes, téximu muhimi Uyghurlar üchün kökrek kérip otturigha chiqish chuqanliri bolmaqta.

Ene shu xil chuqanlarning wasitilik sadalirining biri amérika merkiziy axbarat idarisining sabiq mu'awin we muweqqet bashliqi maykil morélning bu yil 10-séntebir küni "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilghan mexsus maqaliside eks etti. U eyni waqitta "11-Séntebir weqesi" ge jiddiy mu'amile qilghan amérika hökümitining nöwettiki xitayning kéngeymichilik heriketlirige xuddi shu yosunda mu'amile qilishi zörürlükini alahide tekitleydu. Aptorning qarishiche, xitay hazir asiyadiki hökümran bolushtin bashqa dunyadiki eng qudretlik hökümran bolushning chotini soqmaqta iken. Yene kélip xitayning iqtisadiy jehettin yüksilishi uning hakimmutleq siyasiy sistémini bashqa döletler üchün modél qilishqa urunushini maddiy jehettin qollimaqta iken. Xitayning herbiy quwwiti bolsa xitay hökümitining diplomatik sahediki öktemlikige tirek boluwatqan yene bir amil iken. Bolupmu xitayning jenubiy xitay déngizidiki herbiy kéngeymichilik herikitini buning buning bir tipik misali déyishke bolidiken. Bularning hemmisi aylinip kélip amérikigha biwasite yaki wasitilik halda tehdit salmaqta iken.

Bu xil qarashta boluwatqan kishiler maykil morrél bilenla cheklenmeydu. Amérikidiki "Wizirspon merkizi" ning xadimi jénnéfér braysin bu mesilini téximu konkrét qilip, xitayning iqtisadiy kéngeymichilikining yéngi pellisi bolghan "Bir yol bir belwagh" qurulushining qurbanlirigha ayliniwatqan Uyghurlar bilen baghlaydu. Jénnéférning qarishiche, "Aptonomiye" bilen baghlinishliq bolup turuwatqan Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan sün'iy apetler eng bolmighandimu herqandaq bir amérikiliqning diqqitini tartishqa tégishlik eqelliy mesililerdin hésablinidu. U bu heqte élan maqaliside nöwette "Saqchi döliti" dep teripliniwatqan Uyghur diyari lagérlargha tolup kétiwatqanda xitay hökümitining bu halni inkar qiliwatqanliqini, siyasiy tarixi tolimu murekkep basquchlarni bashtin kechürgen Uyghurlarning izchil xitaylarning hökümranliqini ret qilip kelgenlikini, emdilikte bolsa Uyghurlarning milliy kimlikidiki "Bayraqdar" amil bolghan islam dinining hujum nishani boluwatqanliqini alahide tekitlep, "Amérikining tashqi siyasitini nezerge alghinimizda mesilini qandaq chüshinishtin qet'iynezer bu halgha köngül bölüshimiz zörür" dep qaraydu.

Biz jénnifér braysindin néme üchün "Amérika hökümiti we bashqa amérika puqraliri (amérika bilen biwasite baghlinishi bolmighan) Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerge köngül bölüshi lazim" dep qaraydighanliqini sorighinimizda u addiy qilip buningda ikki chong mesilining barliqini tekitlidi.

"Bulardin eng muhim bolghini shuki, Uyghurlarmu bizge oxshash insandur. Hazir bu jaylarda insaniyliq zor krizisqa duch kéliwatidu. Bizmu insan bolghinimiz üchün bu xil insaniyliqning xarlinishigha qarap tursaq bolmaydu. Yene kélip bu bizning exlaqiy mejburiyitimizdur. Ikkinchi seweb shuki, meyli ottura asiyada bolsun yaki xitayda bolsun Uyghurlarning ehwali herqachan amérikining tashqi siyasiti üchün istratégiyelik muhimliqqa ige."

Washin'gton shehiridiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchi nuri türkelmu bu nuqtini mu'eyyenleshtüridu. Uning pikriche, nöwette jiddiylishiwatqan amérika-xitay munasiwiti yene bir yaqtin amérika üchün Uyghurlar mesilisining muhim dep qarilishighimu seweb bolmaqta iken.

Gu'antanamo türmiside Uyghurlarni tunji qétim körgen jénnéférning qarishiche, nöwette xitay hökümitining Uyghurlarni "Térrorluq" ni bahane qilip basturushining héchqandaq qanuniy yaki emeliy asasi yoq iken. Uyghurlar mesilisige diniy mesile süpitide mu'amile qilish xata bolupla qalmastin, bu yene téximu zor xeterge yol échishi mumkin iken. Bolupmu xitay hökümiti dawrang qiliwatqan "Uyghurlarning hemmisi térrorchi" deydighan sepsetini qobul qilish amérika üchün bir zor xataliq bolidiken. Xitay üchün bolsa bu xil basturush ular kütken boysunushni emes, belki eksiche bolghan qarshiliqni téximu kücheytidiken.

"Xitay hökümiti muqimliq we bixeterlikni arzu qiliwatidu. Xuddi shuningdek Uyghurlarmu adaletke yandashqan muqimliqqa we bixeterlikke teshna. Mushundaq ehwalda islam dinini térrorluq bilen tengleshtürüp qoyush zadila aqmaydighan bir gep. Bu Uyghurlar üchün yaki bashqa herqandaq millet üchün oxshash. Hazir Uyghurlar diyaridiki mesililer tolimu murekkep bolup, islam dinini bahane qilip Uyghurlarni basturush héchqachan muqimliq yaki bixeterlik berpa qilalmaydu. Dunya tarixigha qaraydighan bolsaq buning köpligen misallirini tapalaymiz. Hazir xitay hökümiti qiliwatqan ishlarning eng selbiy netijisi shu boliduki, bu siyaset mushu yosunda ijra boluwerse u téximu qattiq qayturma hujumgha seweb bolidu. Hazir boluwatqan ishlar del mushu nuqtini körsetmekte."

Jénnéférning qarishiche, hazirqi weziyettin qarighanda, Uyghurlar mesilisi gerche amérikining yuqiri derijilik emeldarlirining sözliride tekitliniwatqan bolsimu buningda yene köpligen xizmetlerni qilish zörür iken. Bolupmu bir qisim teshkilatlarning bu heqte téximu köp jama'et pikri teyyarlishi Uyghur dawasining téximu yaxshi bilinip, téximu köp qollashqa érishishide muhim salmaqni igileydiken.

"Hazir muhim bolghini shuki, amérika hökümitining yuqiri derijilik xadimliri alliqachan bu mesililer heqqide gep qilishni bashlap boldi. Mesilen alsaq, amérikining xelq'ara diniy ishlar bash elchisi sam brownbek Uyghurlarning yamanliship kétiwatqan ehwali toghriliq özining endishide ikenlikini bildürgili xéli bolup qaldi. Hazir yuqiri derijilik xelq'araliq teshkilatlar, mesilen, birleshken döletler teshkilati we bir qisim xususiy teshkilatlarmu Uyghurlar heqqide söz qiliwatidu. Uyghur tarixi bilen shughullan'ghuchi amérikiliqlarmu dawamliq halda özlirining Uyghurlar heqqidiki qarashlirini tashqi dunya bilen ortaqlishishi, xususiy shirketler Uyghur dawasi bilen shughulliniwatqan teshkilatlarni meblegh bilen teminlishi, amérika dölet mejlisining Uyghur dawasi qiliwatqan teshkilatlarni maddiy jehettin qollap quwwetlishi buningda téximu muhim. Hazir qaraydighan bolsaq puqrawiy we xususiy teshkilatlar Uyghurlar mesilisige köngül bölüsh we buni téximu chongqurlashturush üchün köpligen xizmetlerni qiliwatidu."

Melum bolushiche, amérika bilen xitay otturisidiki soda urushining barghanséri yuqiri pellige chiqishi bilen Uyghurlar mesilisi amérikining tashqiy siyasitide köplep tekitlenmekte iken. Buning eng roshen bir ipadisi Uyghurlarning basturulushi heqqidiki endishilerning amérika-xitay munasiwitide teywen mesilisidin qalsila ikkinchi mesile bolup bilinishige eks etmekte iken.

Toluq bet