Uyghur mesilisi heqqide 2019-yiligha a'it qiyaslar

Muxbirimiz irade
2018-12-27
Élxet
Pikir
Share
Print
"Bir belwagh bir yol" pilanining xitaydiki teshwiqatliridin körünüsh. 2017-Yili 28-aprél, béyjing.
"Bir belwagh bir yol" pilanining xitaydiki teshwiqatliridin körünüsh. 2017-Yili 28-aprél, béyjing.
AP

2018-Yili xitay hökümiti Uyghur élide "Qayta terbiye merkizi" namidiki lagér tüzümini yolgha qoyush arqiliq Uyghurlargha qaratqan zulumini mislisiz kücheytken bir yil boldi. Xelq'aradiki nurghun muhim axbarat organlirining xewerliri we kishilik hoquq organlirining küchlük pakiti asasida bu yil 8-ayda birleshken döletler teshkilati xitay hökümitining Uyghur élide lagér achqanliqini jakarlidi. Amérika hökümitimu ishenchlik melumatlar asasida Uyghur élidiki lagérlarda az dégende 2 milyon kishining lagérgha qamalghanliqini bildürdi. Buning bilen tarixta "Kelmeske ketti" yaki amérikida "Qayta yüz bermeydu" dégen sho'ar bilen tonulidighan natsistlar dewridiki yighiwélish lagéri tüzümining xitayda qayta tirildürülgenliki jezmleshtürüldi.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi 2018-yilining Uyghurlar üchün heqiqetenmu bir zulmetlik bir yil bolghanliqini we buning xelq'ara axbaratlardimu yéterlik derijide inkas qozghighanliqini bildürdi.

Xelq'aradiki kishilik hoquq organliri, dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur weziyitige köngül bölidighan ilim igiliri-mutexessisler türlük usullarda bu lagérlarni pash qildi we xitaygha bolghan naraziliqini ipade qildi. Amérika dölet mejlisidiki marko rubiyo we kiristofér simis qatarliq mejlis ezaliri bashchiliqida Uyghurlargha a'it qanun layihesi tonushturuldi. 15 Döletning xitayda turushluq bash elchiliri birlikte xitay emeldarlirigha imzaliq mektup yollash arqiliq Uyghur élini ziyaret qilishni telep qildi. Birleshken döletler teshkilatimu rayon'gha musteqil tekshürgüchi ewetish heqqide xitaygha telep qoydi. Biraq, xitay hökümiti xelq'araning tenqidlirige we musteqil tekshürüsh heqqidiki teleplirini ret qilish bilen birge lagér qurulushlirini yenimu kéngeytti. Ilshat hesen ependi xelq'ara jama'etning xitayni heqiqeten qilmishidin waz kéchishke qistaydighan emeliy heriket élip baralmighanliqini bildürdi.

Undaqta, 2019-yilida Uyghurlar weziyitide bir özgirish yüz béremdu? awstraliyediki "Tashqi siyaset körsetmisi" namliq géyo-siyasi xewp tetqiqat orginining tetqiqatchisi jonitin franchis mezkur tetqiqat orginining tor bétide élan qilghan "2019-Yiligha a'it aldin mölcher: xitay we Uyghur mesilisi" mawzuluq maqaliside yéngi bir yil ichide dunya döletlirining xitaygha nisbeten tor jasusluqi, eqliy mülük hoquqi mesilisi, qerzge boghush diplomatiyesi, istratégiyelik ziddiyetler we soda urushi qatarliqlar mesililer boyiche her tereplime bésimining artip, oxshimighan sepler boyiche diplomatik bésimining artishi mumkinlikini, mana mushundaq ehwalda herqaysi döletlerge Uyghur mesilisi üstide xitaygha bésim qilidighan ünümlük purset tughulushi mumkinlikini bildürgen.

Élshat hesen ependimu yuqiriqi köz qarashni qollap, Uyghurlargha kéliwatqan zulumni ayaghlashturush üchün xelq'ara jem'iyet xitay kommunist hakimiyitining dunyagha bir xewplikini tonup yétishi shert, dep körsetti.

Tetqiqatchi jonitin franchis maqaliside yene Uyghur mesilisining islam dunyasida bara-bara tonulushigha egiship, 2019-yili xitay hökümitining Uyghur mesilisi seweblik musulman döletliride we yaki dunyaning herqaysi jayliridiki musulman ammisining küchlük naraziliqigha duch kélishi mumkinlikini bildürgen. Uning perez qilishiche, bundaq naraziliq heriketliri gerche muhemmed peyghemberning resimini sizghanda qozghalghandek undaq küchlük bolmisimu, emma yenila diqqetke sazawer bolghudek kölemde bolushi mumkin iken. Shunga aptor yuqiridiki gherb döletlirining diplomatik bésimini kücheytishi we musulman xelq ammisining naraziliqining küchiyishi bilen xitayning eng muhim ish pilani bolghan "Bir belwagh bir yol" istratégiyesining kéngiyishi, bolupmu sherqiy-jenubiy asiya döletliri we afriqa döletliride riqabetke duch kélishi we xitayning ottura sherqtiki tesir küchigimu riqabet peyda qilishi mumkinlikini bildürgen.

Toluq bet