Mutexessisler: "Chén chüen'go mewjut bolghan yépiq terbiye lagéri siyasitini ijra qilghuchidur"

Muxbirimiz irade
2018-05-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur aptonom rayonining sékrétari chén chüen'go(otturida) xitay kommunistik partiyesi 19-nöwetlik qurultiyi shinjang wekiller yighinida. 2017-Yili 19-öktebir, béyjing.
Uyghur aptonom rayonining sékrétari chén chüen'go(otturida) xitay kommunistik partiyesi 19-nöwetlik qurultiyi shinjang wekiller yighinida. 2017-Yili 19-öktebir, béyjing.
AFP

Amérikida chiqidighan "Xitay arxipliri" namliq tor zhurnilida düshenbe küni shi jinping hakimiyitining Uyghur élige qoyghan rehberlik apparati we uning Uyghur élidiki siyasetliri üstide bir analiz maqalisi élan qilindi. Maqale, xitayning ichki siyasetliri we ijtima'iy weqeler tetqiqatchisi jéssika bétki teripidin yézilghan bolup, maqalide Uyghur élidiki oxshimighan yillar ichidiki rehberlik apparatliri we ular ijra qilghan siyasetler sélishturulghan.

Uning bayan qilishiche, xitayda échilghan 19-qurultayda xitayda partiye we hökümetke qarashliq bezi organlar üstide tengshesh élip bérilip, xitay milliy ishlar komitéti bilen dini ishlar komitéti her ikkilisi xitayning birliksep bölümining bashqurushigha ötküzüp bérilgen. Emma uning éytishiche, bu rehberlik qatlimi we qurulmisida yüz bergen özgirishler Uyghur élige qaritilghan siyasetni emeliyleshtürüshte qismen özgirish peyda qilsimu, emma Uyghur élige qaritilghan siyasetning mezmuni we salmiqigha héchqandaq tesir körsitelmeydiken.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi ilshat hesen ependining bildürüshiche, yuqirida tilgha élin'ghan xitay merkizi dini ishlar komitéti bilen xitay merkizi milliy ishlar komitéti her ikkilisining birliksep bölümige ötküzüp bérilishi kompartiyening biwasite halda döletni idare qilishidin dérek béridighan bolghachqa, Uyghur élige qaritilghan siyasetni biwaste xitay kompartiyisi chüshüridu, dep qarashqa bolidiken.

Jéssika bétki mulahiziside éytishiche, xitayning byukratik apparatlirida Uyghur élide ijra qilinidighan siyasetlerge asasliq tesir körsitidighan ikki chong türküm bar bolup, uning biri "Merkizi birliksep" ke munasiwetlik kishiler, yene biri "Siyasiy qanun chembiriki" ichidiki kishiler iken. Ular hem partiye hem hökümetke qarashliq kishilerdin terkib tapsimu emma hazir kompartiye merkizi nuqtida iken. Yuqiridiki ikki organdin sirt yene, 2000-yili yene "Merkez shinjang xizmetlirini maslashturush guruppisi" deydighan bir guruppa qurulghan. Bu gurruppa hem hökümet hem partiyege wekillik qilidighanlar we bashqilarni bir arigha ekélish arqiliq shinjang siyasitini belgileshni bashlighan. Jéssika xanim mundaq dégen: "Yuqiridiki bu guruppida orun alghan kishilerning kimlerdin teshkillen'genliki heqqide kompartiye élan qilghan intayin az melumattin bashqa köp nerse bilmeymiz. Emma bu kishilerning terjimihali we siyaset körsetmiliridin éniq körünüp turiduki, biz yéngi rehberler yaki qurulmida élip bérilghan tengsheshler shinjangda yürgüzülüwatqan siyasetlerge emeliy bir özgirish élip kélidu, dep qarimasliqimiz kérek".

Mulahizide éytilishiche, 19-qurultaydin kéyin jama'et xewpsizlik ministirlikining sabiq ministiri go shénkün merkizi siyasiy-qanun komitétining re'islik wezipisige yötkelgen. U hem Uyghur élidiki bixeterlik istratégiyesining eng asasliq ezasi bolghan xitay xelq qoralliq saqchi qisimlirining birinchi qol siyasiy komissari idi. Yuqiridiki qoralliq saqchi qisimliri we jama'et xewpsizlik ministirliqining Uyghur élide yüz bergen herqandaq tutqun we weqelerni basturushta asasliq rol oynaydighanliqi éniq bolush bilen birge, buningda bashqa apparatlarningmu roli bar iken.

Jéssika xanim maqaliside, Uyghur élidiki "Qayta terbiye" merkezlirining qurulushida xitayning sot sistémisidiki emeldarlarning hessisi barliqini ilgiri sürgen. Uning qarishiche, Uyghur élige qaritilghan siyaset kéyinki 2 yil ichide alahide qattiqlashqan bolup, bu bolupmu chet'ellerdiki Uyghurlarning mejburiy qayturup kélinishi we shundaqla keng kölemlik "Qayta terbiyelesh lagérliri" we "Radikalliqqa qarshi turush terbiyelesh merkezliri" ning tesis qilinishida öz ipadisini tapqan.

Uning eskertishiche, Uyghurlargha qaritilghan bésim siyasitide chén chüen'go kelgendin kéyin intayin roshen küchiyish barliqqa kelgen bolsimu, emeliyette 2010-2014- we 2017-yillirida échilghan "Shinjang xizmiti yighini" da ishlitilgen atalghularni analiz qilghanda hazir yürgüzülüwatqan bu siyasetlerning alliqachan shepisi bérilip bolun'ghan iken. Yeni, 2010-yilidiki yighinda uzun muddetlik menggülük eminlikni turghuzush tekitlen'gen bolsa, 2014-yilidiki yighinda "Radikalliqni yoqitish" dégen sözler muhim orun'gha qoyulghan. Uning eskertishiche, "Uyghur aptonom rayonluq radikalliqni tügitish nizami" 2017-yili aprél éyidila yolgha qoyulup, radikalliqni tügitish xizmitining hoquq qurulmisi aptonom rayon, wilayet we nahiye derijiliri boyiche shekillinip bolghan.Buning teyyarliq xizmetliri ikki yil burunla bashlan'ghan. 2015-Yili bezi jaylarda "Radikalliqqa qarshi turush xizmetlirini kücheytish we teshwiq qilish pilani" namliq layihe alliqachan yolgha qoyulghan. Lopnur nahiyeside 2015-yilining otturisida "Radikalliqni tügitish rehberlik guruppisi" teshkillen'gen.

Jéssika xanim bu heqte mundaq dégen: "Elwette bu dégenlik chén chüen'goning yépiq terbiye lagérlirining kéngiyip bérishida roli yoq dégenlik bolmisimu, emma bu terbiye merkezlirining hala bügün'ge kelgende diqqet tartishtiki seweb uning ademler bilen tolup- téship ketkenlikidur. Shunisi éniqki, bu siyaset chén chüen'godin burun mölcherlen'gen sighimchanliqtin alliburun éship ketti. Elwette, bu siyasetning qanchiliki chén chüen'gogha a'it, qanchiliki 2014- yilida élan qilin'ghan körsetmige a'it, qanchiliki shinjang xizmiti rehberlik guruppisigha a'it? bularni bilish qéyin. . . . . Chén chüen'goning shübhisizki Uyghur élidiki bixeterlik tedbirliri we Uyghurlargha qiliniwatqan mu'amilining özgirishide belgilik tesiri bar. Mesilen, qolayliq saqchi ponkitliri we saqchi xadimlirining türkümlep qobul qilinishida éniq uning qoli bar. Waqitning toghra kélishige qarighanda, chén chüen'go yene belkim chet'ellerdiki Uyghurlarni mejburiy qayturup kélish teklipini qoyghan bolushimu mumkin. Emma Uyghur élidiki yépiq terbiye merkezlirini ishqa sélishta u peqet siyasetni ijra qilghuchi xalas. Chén chüen'goning shinjangda qilghini emeliyette mewjut bolghan qurulmini ishqa sélish we az sanliq milletlerge derijidin tashqiri qattiq qol siyasetlerni yolgha qoyushni üstige élip, uni eng muhim orun'gha qoyushtin ibaret bolushi mumkin".

Undaqta néme üchün bügün'ge kelgende xitay hökümiti bu pilanlirini ijra qilishni bashlidi we chén chüen'goni yötkep ekeldi? amérikidiki Uyghur adwokat, Uyghur diyari weziyiti analizchisi nuriy türkel ependi buning sewebini chüshendürüp ötti. U hazirqi xelq'ara weziyetning  hem shundaqla xitayning "Bir belwagh bir yol istratégiyisi" ni emelge ashurush nishanining buningdiki ikki muhim amil ikenlikini bildürdi.

Derweqe, jéssika xanimmu öz maqaliside eskertip, "Meyli shinjangda hazir ijra qiliniwatqan siyasetning pishiwasi chén chü'en'go bolsun yaki u belgilen'gen siyasetni ijra qilishqa séliniwatqan rehimsiz bir qolchamaq bolsun, beribir kompartiyening keng da'irilik siyaset yönilishige muwapiq körülgen bir axirqi noqtidur" dep yazghan.

Toluq bet