Xitayda musulmanlargha qarshi keypiyatning ewj élishi we Uyghurlar duch kéliwatqan mu'amile (2)

Muxbirimiz eziz
2017-05-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Yighlawatqan balisini bezlep, quchaqqa élip olturghan Uyghur ayal. 2015-Yili 15-aprél, xoten.
Yighlawatqan balisini bezlep, quchaqqa élip olturghan Uyghur ayal. 2015-Yili 15-aprél, xoten.
AFP

Dunyaning bashqa jaylirida ötken on nechche yildin buyan bash kötürüwatqan islam wehimisining hazir xitay tewesige yéyiliwatqanliqi melum bolmaqta. Téximu muhimi, xitayda musulmanlargha qarshi keypiyatning ewj élishi bilen Uyghurlar diyaridiki weziyetning baghlinip qéliwatqanliqi bir qisim analizchilarning diqqitini tartti. Bu munasiwet bilen xelq'aradiki chong metbu'atlarda mushu mesililer heqqidiki tehlil maqaliliri élan qilindi hemde alaqidar mesililer muhakime qilindi.

Xitay ichi we sirtidiki alaqidar mutexessislerning bayanlirigha qarighanda, islam dini buningdin 1400 yillar ilgiri xitaygha tarqalghan hemde mewjut bolup kelgen. Emma bu uzaq tarix mabeynide, xitay teweside héchqachan hazirqidek musulmanlargha qarshi keypiyatning bir omumi éqim bolushqa yüzlinishi, shuningdek bu hadisilerning islam wehimisi sheklide otturigha chiqishi körülmigen iken.

Amérikidiki eng chong we oqurmenliri eng köp bolghan "Washin'gton pochtisi" gézitige bésilghan ros luchyu (Rose Luqiu) we fen yang (Fan Yang) imzasidiki "Xitayda ewj éliwatqan musulmanlargha qarshi keypiyat" Namliq maqale ene shu qatardiki bir qatar mesililerning kélip chiqish sewebliridin birini xitaydiki intérnét dunyasi bilen baghlap chüshendüridu.

Maqale aptorlirining qarishiche, xitaydiki asasliq téléwiziye istansiliri hemde bashqa axbarat wasitiliri gherb axbarat dunyasidiki térrorluqqa da'ir ehwallarni xewer qilish éqimgha egiship 2007-yilidin bashlap nuqtiliq halda Uyghurlar diyaridiki "Térrorluq" we "Buzghunchiliq" ehwallirini, shuningdek xitay hökümitining bashqa memliketler bilen bolghan térrorluqqa qarshi hemkarliqini xewer qilishqa bashlighan. 2009-Yilidiki ürümchi "5-Iyul weqesi" din kéyin bolsa bu xil yüzlinish muqim halda éship mangghan.

Maqale aptorliridin doktor fen yang bu heqte toxtalghanda, özliri toplighan sanliq melumatlarni retlesh jeryanida islam dini we musulmanlar heqqide wéybo qatarliq mikro bloglargha chaplan'ghan 10 ming parche yazmining asasiy jehettin selbiy xaraktérdiki mezmun bilen tolghanliqini tilgha aldi. U bu toghriliq mundaq dédi: "Men shexsen yéqindin buyan shinjang yaki ningshyada yüz bergen weqelerge da'ir sahening mutexessisi emes. Emma, biz bu tetqiqatni shinjang we ningshiyadiki bir qatar weqeler yüz bérishtin burunla bashlighan iduq. Bizning tetqiqat arqiliq tekshürmekchi bolghinimiz, xuddi biz maqalide tilgha alghandek, xitaydiki tor boshluqida yüz bériwatqan tor hujumliri idi. Bu jeryanda biz ijtima'iy taratqularni, bolupmu xitaydiki wéybo mikro blogini asasliq nishan qilduq. Tetqiqat jeryanida biz bularning ikki tereplime alahidilikke ige ikenlikini bayqiduq: biri, wéybo mikro blogida islam dinigha we Uyghurlargha qarshi bolghan ot quyruqluq mezmunidiki, öchmenlik uruqi chachquchi xaraktérdiki, shundaqla selbiy mezmundiki yazmilar bek köp iken. Shuning bilen bir waqitta, xitaydiki islam dinigha étiqad qilghuchilar topigha mensup munberlernimu körduq, yeni musulmanlar mushu munberler arqiliq bashqa toptiki insanlar bilen pikirlishish imkaniyitige ige iken. Ilgiriki waqitlarda yeni bu xildiki hujumlar yéngi bashlan'ghan mezgillerde musulmanlarning bu xildiki pikirlishish yolliri yoq idi, bashqiche shekildiki söhbet yaki inkaslirini ipadilesh sorunimu mewjut emes idi."

Xitaydiki musulmanlargha qarshi bu xil keypiyat we Uyghurlar bu qatarda duch kéliwatqan qismetler heqqide "Xitaydiki islam wehimisi: Uyghur musulmanliri, istibdatliq we dunyawi qorqunch" Namliq maqalini yazghan rayan béytlér ( Ryan Beitler) xitayda hazir bash kötürüwatqan islam wehimisining shekillinishi heqqide fen yangdin bashqiche qarashta. Uning pikriche, xitay döliti hazir gherezlik halda chet'ellerdiki "Térrorluqqa qarshi küresh" muhitidin paydilinip ketmekte iken. U bu heqte mundaq dédi: "Xitay döliti, shundaqla hazirqi dunyani endishige séliwatqan bir chong mesile, islam dinining térrorluq guruhliri we d a i sh teshkilatliri teripidin suyi'istémal qilinishi hemde bu halning asanla islam wehimisi, dep chüshendürülüshi arqisida kélip chiqmaqta. Emdi kélip mushu xildiki ehwallar xitayda tehdit, dep qarilip islam wehimisini peyda qiliwatidu, bolupmu Uyghur musulmanliri birqeder merkezlik olturaqlashqan shinjang rayonida shundaq boluwatidu. Hazir bizge melum bolghandek, xitay kompartiyisi bu rayonda islam dinidiki muhim étiqad pa'aliyetliridin bolghan ramizanni men'i qiliwatidu, shundaqla héjab we uzun saqalni cheklewatidu؛ shuning bilen birge, Uyghurlarning türkiy tillargha mensup bolghan tilining qollinish da'irisini cheklewatidu؛ Uyghurlarning namaz oqushi hemde kichik perzentlirining meschitlerge kirishi men'i qiliniwatidu. Halbuki teshwiqatlarda bolsa, bu ehwallarning hemmisi térrorluq bilen munasiwetlik ikenliki, xitay dölitining bolsa del mushu 'térrorluq' bilen küresh qiliwatqanliqi yer alidu. Mana mushundaq bir shekilde islam wehimisi hazir xitay jem'iyitide yamrap kétiwatidu."

Rayanning qarishiche, xitay kompartiyisi hazirqidek "Térrorluqqa qarshi urush qilish" dégen sho'ar astida yene özliri üchün téximu muhim bolghan bir wezipini ijra qilmaqta iken: xitay döliti izchil halda xitaydiki köp xil kimlik shekilliridin wayim yep kéliwatqan bolup, ularning bir xilla bolghan siyasiy we medeniyet kimliki berpa qilish arzusi intayin küchlük iken. Mana mushu arzumu xitaydiki islam dinigha xas kimlikni özige reqib hésablap yürmekte iken. U bu toghriliq mundaq dédi: "Méningche, 11-séntebir weqesi buningda bekmu chong rol oynidi. Chünki shuningdin étibaren, pütkül dunya islam dini we térrorluqqa alahide yosunda inkas qayturushqa bashlidi. Shuningdin étibaren islam wehimisi tedrijiy halda peyda bolup, dunyagha yéyilishqa bashlidi, bolupmu d a i sh we bashqa térrorchi teshkilatlar aktip pa'aliyetlerge ötkendin kéyin hemde mu'eyyen derijide tehditke aylan'ghandin kéyin, dunyaning herqaysi jaylirida, jümlidin xitaydimu bu xildiki islam wehimisi bash kötürüshke bashlidi. Xitay hökümiti bolsa herqachan puqralarni hemde ularning dölet siyasitige bolghan köz qarashlirini kontrol qilip turalaydighan usul-charilerni izdep kelmekte. Bu xil kontrolluq xahishi shinjangdiki tebi'iy bayliqlarnimu kontrol qilish xahishi bilen bir gewdiliship, xitayning taq gewdilik bolghan 'jungxu'a kimliki' chüshenchisige xiris qilishqa bashlidi. Bu xil kimlik chüshenchisi bolsa xitay hökümiti üchün bekmu paydiliq hésablinatti. Emdi so'alning özige qaytip kelsek, xitay hökümiti gerche herqaysi milletlerge azdur-köptur perqliq mu'amilide boluwatqan bolsimu, xitayning islamgha qayturghan inkasidin xitay islam dinini héchqanche chüshenmeydighanliqi hemde uningdin qorqup yürgenliki ayan bolidu."

Maqale aptorliri birdek xitaydiki islam wehimisi hemde musulmanlargha qarshi keypiyatning bash kötürüshide intérnétning muhim rol oynaydighanliqini étirap qilsimu, bu heqte yene oxshash bolmighan qarashlargha ige. Biz bu heqtiki söhbet jeryanida doktor fen yangdin intérnét süzgüchlüki shunche qattiq ijra qilinidighan xitaydiki tor dunyasida Uyghurlargha we musulmanlargha qarshi bolghan öchmenlik mezmunidiki yazmilarning yamrap kétiwatqanliqini, buninggha bir qisim chet'el alimliri, jümlidin Uyghurlar mesilisi bilen tonushluq bolghan doktor jéymis léybold qatarliq mutexessislerning "Xitay hökümiti gherezlik halda bu xildiki mezmunlarning yamrishigha köz yumuwalghan" dep qaraydighanliqini éytqinimizda, fen yang buninggha qoshulmaydighanliqini éytti. Uningche, intérnét dunyasi payansiz bir dunya bolup, xitay hökümitining tor dunyasidiki hemmila nersini kontrol qilip bolalishi qiyin iken. U bu heqte mundaq dédi: "Bu heqiqetenmu ajayip yaxshi so'al boldi. Emma mesile shu yerdiki, asasliqi intérnétning xaraktéri sewebidin shundaq bolidu. Méning tetqiq qiliwatqinim yéngi axbarat sahesi bolghachqa, yeni asasliqi intérnéttiki mezmunlar heqqide bolghachqa, mushu sahede biz bayqighan bir muhim alahidilik shu boldiki, tordiki mezmunlarni süzüsh we uni iz qoghlash bekmu müshkül. Chünki tordiki hemmila nerse yene bashqa nersilerge baghlinip ketken bolidu."

Melum bolushiche, xitaydiki islam wehimisi izchil halda éship bériwatqan bolup, bu xildiki musulmanlargha qarshi keypiyatning tedrijiy halda xitay milletchiliki bilen yughurulup kétish éhtimalliqi kishilerni endishige salmaqta.

Toluq bet