Xitay "Qorqunchluq" mu yaki "Qorqunchaq" mu?

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2017-12-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Yataq binasi terbiyelesh merkizige aylandurulghan toqquzaq birinchi ottura mektep. 2017-Yili, séntebir.
Yataq binasi terbiyelesh merkizige aylandurulghan toqquzaq birinchi ottura mektep. 2017-Yili, séntebir.
RFA/Abduweli Ayup

Yéqinqi bir qanche kündin buyan türkiyediki ijtima'iy taratqu we wats'ap toplirida istanbulda yashaydighan ikki Uyghur ayalning türkiyediki Uyghurlarni jasaretke ündigen sin nutqi tarqilip yürmekte. Sinda ularning "Xitay bizning rohimizni élip qalmidi, rohimiz biz bilen bille, undaq qorqunchaq bolup ketmenglar, hayatni mundaq qedirsiz ötküzmenglar, özünglarni özünglar qorqutup rohunglarni chüshürmenglar," dégen sözi alahide diqqet qozghighanliqi melum.

Sin'gha qarighanda, bu ikki Uyghur ayal nöwette Uyghurlar uchrawatqan külpetlerni türkiyediki chong partiyelerdin milletchi heriket partiyesining enqerediki bash shtabigha doklat qilghan. Bu ikki Uyghur ayalning öz wetinide boluwatqan zulum we türkiyede uchrawatqan müshküllerni özi melum qilip we bu jeryanni ashkara tarqitip muhajirettiki Uyghurlarnimu heriketke ündishi torlarda qayilliq qozghawatqanliqi körülmekte. Sinda bu ikkiylen özliri heriketke chaqiriq qilip qollashqa érishelmigen kishilerni qorqunchaqliqta tenqid qilidu. 

Uyghurlarning türkiyege oxshash démokratik ellerdimu yashap turupmu erkin pikirge könelmesliki, qorqmay öz ehwalini türkiye hökümitige déyishtin chékinishi, hetta hökümet hel qilidighan heqliq teleplernimu xitay hökümitidin qorqqandek ensirep déyelmesliki, öz-ara normal alaqidinmu xitay bilip qalidu, dep endishe qilishi hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, doktor erkin ekrem izchil diqqet qilip kelgen mesile iken. U bularning sewebliri heqqide toxtilip ötti.

Doktor erkin ekremning qarishiche, bir qisim Uyghurlardiki qorqunch bilimsizlik sewebidin iken. Kishiler tarixning özgiridighanliqi, tajawuzning menggülük bolmaydighanliqi, jahan tarixida mustemlikichilikning arqa-arqidin yiqilip weyran bolghanliqi dégen'ge oxshash tarixi bilimlerdin bixewerliki ularda qorqunchni éghirlashturuwetken amillardin iken. Xitayning qalaq qaldurushi seweblik birqisimlardiki weziyetni toghra chüshen'gidek tepekkur iqtidari, siyasiy hadisilerni etrapliq tehlil qilghudek sawatning kem bolghanliqi kishilerning qorqushigha seweb bolidiken. Undin bashqa mustemlike haletning uzun dawam qilishi we Uyghur hazirqi zaman tarixidiki toxtimay yüz bergen qanliq inqilaplarmu kishilerning éngida xitay hökümranliqini menggülük süpette zahir qilghan bolushi mumkin iken.

Kanadada yashawatqan siyasiy pa'aliyetchi ruqiye turdush xanim muhajirette yashawatqan bir qisim Uyghurlardiki xitay qorqunchini ular burun wetende bashtin kechürgen qorqunchluq eslimisi we hazir qérindashliri bashtin kechürüwatqan tesewwur qilghusiz zulumning inkasi dep qaraydu. 

Muhajirettiki bir qisim Uyghurlarni démokratik döletlerde yashawatsimu, hetta shu ellerning puqraliqigha ötkendin kéyinmu bu qeder alaqzade qiliwetken xitay wehimisi zadi qandaq mesile? bir qisim kishilerning qelbide xitay qorqunchini bu qeder kücheytiwetken sewebler néme? xitay zadi qorqunchluqmu yaki qorqunchaqmu dégen so'alimizgha amérikida yashawatqan doktor memet émin ependi qarashlirini bayan qildi.

Doktor memet éminning qarishiche, xitay gerche béyighan bolsimu, emma qorqunchluq emes belki qorqunchaq iken. Xitay hökümiti mewjutluqini tehdit ichide hés qilghanliqi üchün tashqi jehette ajiz, mustebit we kichik döletlerni sétiwélip özige jama'et pikri toplisa, ichki jehettin öktichilerni, démokratchilar, dini guruppilarni, shundaqla hörlük telep qiliwatqan yerlik milletlerni shepqetsiz basturidiken.

Toluq bet