«Хитайдики террорлуққа қарши уруш» муһакимә йиғинидики пикирләр (2)

Мухбиримиз әзиз
2018-09-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Худсон ақиллар мәркизидә өткүзүлгән муһакимә йиғинида мутәхәссисләрдин луйиза грерв вә рошән аббас сөз қилмақта. 2018-Йили 5-сентәбир, вашингтон шәһри
Худсон ақиллар мәркизидә өткүзүлгән муһакимә йиғинида мутәхәссисләрдин луйиза грерв вә рошән аббас сөз қилмақта. 2018-Йили 5-сентәбир, вашингтон шәһри
RFA

Луйиза грев вә рошән аббас: «уйғур хәлқи әң хәтәрлик басқучта!»

5-Сентәбир күни худсон ақиллар мәркизидә өткүзүлгән «хитайдики террорлуққа қарши уруш» темисидики муһакимә йиғинида профессор майкил кларк вә шан робертс алди билән хитай һөкүмитиниң уйғурларни дуняға вә хитай хәлқигә «террорчи» қилип көрситиш арқилиқ өзлириниң уйғурларни бастуруш һәрикитини ақлаштәк «устатлиқи» һәққидә тохталди. Шуниңдин кейин муһакимигә тәклип қилинған мутәхәссисләрдин уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилатиниң ташқи ишларға мәсул директори луйиза грев сөз алди.

У алди билән хитай һөкүмитиниң хәлқараға уйғурларни бир сәлбий образ сүптидә «сазайи қилиш» җәрянини бир қур әсләп чиққандин кейин хитай һөкүмитиниң «қаттиқ зәрбәр бериш» дегәндәк намлардики бастуруш һәркәтлирини қозғап чиққанлиқини, буниң ахири берип һазирқи вақитта милйонлап уйғурниң лагерларға қамилишиға тәрәққи қилғанлиқини баян қилди. Шуниң билән биргә бу хил зор көләмлик қамақниң пүткүл уйғур җәмийитини ғайәт зор киризискә муптила қилиши һәмдә буниң ақивити һәққидә тохталди.

«Биз әмди бу ишлардики бурулуш нуқтисиға нәзәр селип, 2017-йили апрелдин яки 2016-йили авғустта чен чуәнго шинҗаңниң партийә секретари болуп тәйинләнгәндин буян шинҗаңда немә ишларниң болуп кетиватқанлиқиға қарап бақайли. Биз адәмниң тенини шүркәндүриветидиған бу сиясәтләргә қарайдиған болсақ униң һечқандақ қануний асаси яки террорлуқ тәһдити йоқ әһвалда иҗра болуватқанлиқиға гуваһ болмақтимиз. Йәнә келип бу <террорлуққа қарши уруш>та милйонлиған адәм тутуп келип лагерларға соланди, йәнә икки милйон адәм  күндүзлүк сиясий тәрбийәләш курслириға қатнишишқа мәҗбурлиниватиду. Улар пәқәт ухлаш үчүнла өйлиригә қайтиду. Омумлаштуруп қариғанда бу хилдики <террорлуққа қарши уруш>ниң һазир аллиқачан <бихәтәрлик> даирисидин зор дәриҗидә һалқип кәткәнликини, шуниңдәк <террорлуқ>ни әмәс, бәлки уйғурларниң миллий кимликини йоқитишни асасий нишан қиливатқанлиқини байқаш тәс әмәс. Буниң биринчи қәдими уйғурларниң тилини мәни қилишта ипадиләнди. Уйғур тилиниң қануний орни бикар қилинип, мәктәпләрдин сиқип чиқирилди. Буниң билән уйғур балилар балилиқ дәвридин башлапла өз тилида сөзләштин мәҗбурий мәһрум қалдурулди. Гәрчә бу һәрикәт хитай һөкүмити елан қилған <аптономийә қануни>ға хилап болсиму уйғур тили дәсләп алий мәктәпләрдә, кейинчә башланғуч мәктәпләрдә, берип-берип һазир йәслиләрдә мәни қилиниватиду. Шуниң билән йәслиләргә баридиған уйғур гөдәклири әмди уйғур тилини аңлиялмайдиған вә аңлимайдиған һалға кәлди.»

Луйиза ханимниң пикричә, хитай һөкүмитиниң һазир «террорлуққа қарши уруш» намида иҗра қиливатқан сиясәт вә тәдбирлирини йеқиндин көзәткәндә буниңда уйғурларниң миллий вә мәдәнийәт кимликини йоқитишниң асасий нишан болуватқанлиқини көрүвалғили болидикән.

«Һазир диққәт қозғашқа башлиған өзара тойлишишниң кәң тәшвиқ қилинишму мундақчә ейтқанда йәрлик һөкүмәтләрниң башламчилиқида оттуриға чиқти. Улар хитайлар билән тойлашқанларға йилиға он миң йүән дегәндәк миқдарда мукапат беридиғанлиқини күчәп тәшвиқ қилишқа башлиди. Буниң билән бирликтә уйғурларниң мәдәнийәт кимликини йоқитиштики йәнә бир һадисә  өлүм-йетим ишлирида өз ипадисини тапти. Бу йил апрел ейидин башлап хотәндики бир қисим җайларда җәсәт көйдүрүш орунлириниң тәсис қилинғанлиқи, буниң динни заманивилаштуруш яки хитайчилаштурушниң бир ипадиси шәклидә пәйда болуватқанлиқи икәнлики мәлум болди. Әркин асия радийосиниң бир мухбири бу иш тоғрилиқ йәрликтики кишиләр билән алақилашқанда улар буниң юқиридин чүшкән төт буйруқниң бири икәнликини ейтқан. Бу хилдики җәсәт көйдүрүш орунлириниң пәйда болуши хитайниң башқа җайлиридики йәр теҗәш мәқсәт қилинған паалийәтләрдин пәрқлиниду. Буниңда мушу райондики мәдәнийәтни қайта қуруп чиқиш мәқсәт қилинған. Уйғур хәлқини мейитни йәргә дәпнә қилишниң орниға көйдүрүп бир яқлиқ қилишқа мәҗбурлаш маһийәттә уйғур мәдәнийитини йоқитиш һәрикитиниң давам қиливатқанлиқини рошән һалда көрситип бәргүчи бир һадисидур. »

Луйиза грев ханим йәнә хитайниң «бир бәлвағ бир йол қурулуш»ниң бихәтәрлики үчүн уйғурларниң миллий вә диний кимликидин вайим йәватқанлиқини, бу әндишини түгитиш үчүн йүз миңлиған кишиләрни лагерларға мәһкум қилғанлиқини баян қилип, һазирқи бир әвлад уйғурлардики «һәммила аилидә хитай дөлитидин нәпрәтлиниш вә хитай дөлитигә қарши турушқа йетип ашқудәк сәвәб җуғлинип болғанлиқи»ни тәкитлиди.

«Хитайниң уйғур аилилирини җудалиққа мәһкум қилиш сиясити түпәйлидин пәрзәнтләр ата-анилиридин мәҗбурий айрип ташланмақта. Буниң билән пүткүл бир әвладниң мусулманлиқ кимлики оғрилиниватиду. Буниңда ата-анилар орниниң нәдиликиму ениқ болмайватқан йиғивелиш лагерлириға қамалғандин кейин, балилар һәрқайси җайлардики дарилетамларға әвәтилиду. Улар һәтта бова-момилири болған һаләттиму уларға берилмәстин һөкүмәтниң қолиға чүшүп кетиватиду. Буниңға мунасивәтлик әһвалларни омумлаштуруп қариғандиму буниңда қандақтур уйғур қораллиқларға тақабил турушни әмәс, бәлки уйғурларниң кимлики муһим нишан болуватқанлиқини көрүп йетәләймиз. Шуңа һазир бу ишларниң ахири нәгә баридиғанлиқи һәққидә соал қоюшқа йетәрлик асасимиз бар. Һазир лагерға соланғанларниң қандақ әһвалда туриватқанлиқи, шундақла хитай дөлитиниң бу сиясәтләрни иҗра қилишидики ахирқи муддиа һәққидә қолимизда йетәрлик испат яки һөҗҗәт йоқ. Әмма йәрлик вә дөләтлик һөкүмәтләр иҗра қиливатқан әһваллардин қариғанда һазир кишиләр лагерларға соланмақта, аилиләр ханивәйран болуп тозуп кәтмәктә, миңлиған йүз миңлиған сандики зиялилар, содигәрләр, сәнәткарлар, тәнтәрбийә чолпанлири қолға елинмақта, уларниң пәрзәнтлири ата-анилиридин айрип ташланмақта, йүз миңлиған яш йигитләр лагерларға солинип вәһшиянә йосунда харланмақта, лагерларда көплигән яш вә яшинип қалған кишиләрниң җан үзгәнлики һәққидә хәвәрләр мәлум болмақта, бизниң достлиримиздинму бәзиләрниң ата-анисиниң ашундақ лагерларда җан үзгәнликидин хәвиримиз бар. Ишлар мушундақ давам қиливәрсә буниң ахири қәйәргә бериши мүмкин?»

Шуниңдин кейин бүгүнки йиғинға тәклип қилинған уйғур сиясий паалийәтчи рошән аббас сөз елип, һазир сани унчә көп болмиған уйғурларниң өзидинла бир милйон кишини қамаққа елишниң дунядики зор вәқәләрдин болушиға қаримай, анчә зор диққәт қозғап кәтмигәнликини, шуниңдәк бу кишиләрниң қамаққа елиништин сирт инсаний ғурури вә етиқадидин ваз кечишкә мәҗбурлиниватқанлиқини баян қилди.

«Мән рошән аббас гәрчә алим-мутәхәссисләрдин болмисамму муһаҗирәттики бир уйғур болуш сүпитим билән баятинқилар һазир муһакимә қилип чиққан темиларни йеқиндин көзитип келиватимән. Һазир хитайға қоюлған таможна беҗи һәққидики көплигән хәвәрләр тарқилип йүргән болсиму, бир милйон дегән бу санни анчә көп аңлимидуқ. Бир милйон дегән гәп пүткүл вашингтон алаһидә райониниң омуми нопусидинму көп болған бир сан, шундақла һазир хитайдики йиғивелиш лагерлириға қамиветилгән бигунаһ уйғурларниң омуми сани. Худди америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири комитети елан қилғандәк бу һал заманимиздики бир милләтниң әң зор санда қамаққа елинишиниң тимсалидур. Һалбуки хитай һөкүмити бу лагерларни <техника тәрбийәләш мәктипи> дәп атимақта. Әмма шаһидлар вә хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу мәктәпләр қораллиқ муһапизәтчиләр, тикәнлик сим тосақлар, қистаң камерлар, узуқлуқ йетишмәслик,  тазилиқ дегәндин еғиз ачқили болмаслиқ, өйдин җуда болуш дегәнләрниң һәммиси биргәвдиләшкән макан болмақта. Бу йәрдә бу кишиләрниң мәдәнийити, кимлики вә диний етиқади йоқитилмақта, уларниң кишилик мәвқәси мәҗбурий өзгәртилмәктә, улар роһий вә җисманий җәһәттә хорланмақта. Бу һәқтики әһваллар кишигә өз заманисидики <йиғивелиш лагерлири>ни әслитиду.»

Рошән аббас муһаҗирәтттики уйғурларниң һәммисиниңла һазир мушу хилдики паҗиәләргә шаһид болуватқанлиқини сөзләп келип, һәр бир өйдин аз дегәндиму бирнәччидин кишиниң ғайип болуватқанлиқи яки қамаққа һөкүм қилиниватқанлиқини тәкитлиди. Болупму у өзигә әң тонушлуқ болған уруқ-туғқанлири җәдди-җәмәти бойичә дуч келиватқан паҗиәләрни әмилий мисал қилип сөзлигәндә нөвәттики уйғур җәмийитини қаплиған миллий киризисниң җанлиқ мәнзириси кишиләрниң көз алдида намайән болди.

«Һалбуки һазирқи зор көләмлик тутқун ялғуз даңдар шәхсләр яки башқа затлар билән чәклинип қалғини йоқ. Бухил тутқун қилишлар һазир мениң туғқанлиримниң бешиғиму келиватиду. Мениң һазир хотәндә деһқанчилиқ қиливатқан 69 яш вә 71 яштики қейнатам вә  қейнанам, уларниң үч қизи вә бала беқиш билән мәшғул болуватқан келинлири, уларниң деһқан әрлири һәммисила 2017-йили апрел ейидин башлап ғайип болди. Йолдишим билән иккимиз бу туғқанлиримизниң вә уларниң бала-вақилириниң һазир нәдилики һәққидә һечнәрсә билмәймиз. Биз пәқәт улар ашу йиғивелиш лагерлириниң биридә болуши мумкин, дәп ойлаймиз. Шундақла йолдишимниң үч яштин 22 яшқичә болған 14 җийәниниң нәдиликиниму билмәймиз. Биз буларни хитай өлкилиридики дарилетамларға әвәтивәттимикин, дәп әндишә қилмақтимиз. Шуниң билән биргә йеқинда қейнииним абдуреһим идрисниң 20 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинғанлиқини аңлидуқ.»

Шуниңдин кейин йиғин иштиракчилири мутәхәссисләрдин уйғурлар җәмийитидә барлиққа келиватқан түрлүк иҗтимаи һадисиләр, хитай һөкүмитиниң «терорлуққа қарши уруш» намида уйғурларни бастурушиниң дуня вәзийитигә қандақ тәсирләрни көрситиш мумкинчилики қатарлиқ темилар бойичә соаллар сориди.

Бу қетимқи муһакимә йиғиниға вашингтон шәһридики бир қисим  мәтбуат  вастилири, һәрбий қисимларниң бир қанчә нәпәр  командири, әлчихана хадимлири вә оқуғучилар қатнашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт