Mutexessisler: yasin sidiqning sözi xitayning Uyghur kimlikini yoqitish pilanini namayan qilidu

Muxbirimiz erkin
2018-08-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Ürümchi shehirining sheher bashliqi, sheherlik partkomning mu'awin sékrétari yasin sidiq.
Ürümchi shehirining sheher bashliqi, sheherlik partkomning mu'awin sékrétari yasin sidiq.
Social Media

Ürümchi shehirining sheher bashliqi, sheherlik partkomning mu'awin sékrétari yasin sidiq 20‏-awghust küni "Ürümchi kechlik géziti" de élan qilghan maqaliside, Uyghurlarning tarix, medeniyet, diniy kimlik qarishini tenqidlep, ulardiki özlirini türkiy qowm we yerlik xelq, deydighan en'eniwi qarashlargha hujum qilghan.

Yasin sidiqning "Uyghurlar türklerning ewladi emes" serlewhilik maqaliside ilgiri sürüshiche, Uyghurlar türkiy xelq emes shundaqla ularning hazirqi türkiyelik türkler bilen héchqandaq munasiwiti yoq bolupla qalmay, belki "Ular ezeldin tartip jungxu'a millitige qandashliq béghi arqiliq baghlan'ghan" iken. 

Yasin sidiq xitay hökümiti 2017‏-yili Uyghur rayonida "Shinjang tarixiy, diniy we milletler munasiwitige da'ir bezi xata idiyelerni tazilash" ni otturigha qoyup, medeniyet we idé'ologiye saheside basturush élip bérishqa bashlighandin buyan maqale yézip, Uyghurlarning xitaylar bilen qandashliq munasiwiti barliqini ilgiri sürgen yuqiri derijilik ikkinchi yerlik emeldar. Ötken yili xoten wilayitining waliysi eziz musa maqale yézip, Uyghurlarning jungxu'a milliti bilen qandashliq munasiwiti barliqini ilgiri sürgen idi. 

Yasin sidiq maqaliside Uyghurlarni agahlandurup mundaq dégen: "Biz choqum közimizni sürtüwétip, rast bilen yalghanni ayrishimiz, shinjangdiki her millet xelqi jungxu'a millitining qandashliq béghi arqiliq baghlan'ghan a'ile ezasi ikenlikini chongqur tonup yétip, asan'gha kelmigen hazirqi inaqliq we muqimliqni qedirlishimiz kérek". 

Uning körsitishiche, bu rayonni "Sherqiy türkistan" dep atash, Uyghurlarni "Yerlik xelq" dep qarash "3 Xil küchlerning tarixiy emeliyetni burmilash qilmishi" bolup, bu "Tarixni tonumighanliqning, medeniyet sawati yoqluqning, yalghanchiliq we exmiqaniliqning ipadisi" iken.

Yasin sidiqning mezkur maqalisi ijtima'iy taratqularda keng tarqilip, chet'eldiki Uyghurshunaslar we weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi. Amérikidiki xitay ziyaliysi, "Béyjing bahari" zhurnilining pexriy bash muherriri xu ping ependining qarishiche, yasin sidiqning maqalisi xitay da'irilirining Uyghur kimliki mesilisidiki resmiy niyitini ipadileydiken. 

U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Ürümchi shehirining bashliqining bu maqalisi elwette da'irilerning resmiy niyitige wekillik qilidu. Bu, Uyghurlarning tarixini burmilash arqiliq xitay da'irilirining Uyghurlarni mejburi assimilyatsiye qilish meqsitige yétish we uni qollashni, uning Uyghurlarni basturuwatqanliqini qoghdashni meqset qilidu. Emeliyette uning buni qoghdishi yolsizliq. Uyghurlarning tarixiy qandaq bolsa bolsunki, séning hazir qiliwatqining xata. Bu nuqtidin alghanda uning xitayning Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilishini aqlishi put tirep turalmaydu". 

Yasin sidiqning maqalisi xitay hökümiti 3 milyondek Uyghurni yighiwélish lagérlirigha we terbiyilesh merkezlirige qamap, ulardiki atalmish "Xata idiye we ashqun pikirlerni tazilawatqan" bir mezgilde élan qilin'ghan. Xitay da'irilirining bu qilmishi yéqinda b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétida otturigha qoyulup, xitayning bu kishilerni qandaq qanuni asasqa tayinip tutup turuwatqanliqigha chüshenche bérishi telep qilin'ghan. 

Bezi mutexessislerning ilgiri sürüshiche, xitay hökümitining Uyghur kimlikini ret qilip, ularning medeniyitini chetke qéqishini noqul siyasiy weziyetke baghlash kupaye qilmaydiken. Amérikidiki yipek yoli medeniyiti tetqiqatchisi doktor qahar barat, xitayning Uyghur kimlikini ret qilishining chongqur tarixiy yiltizi barliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Xitay da'iriliridiki bu tar milletchilik we showinizm idiyisi bularning yétim medeniyetlik en'enisidin qalghan. Xitay medeniyiti dunyadiki 4 medeniyetning biri. Lékin dunyadiki bashqa milletler we medeniyetlerning hemmisi bir-biri bilen alaqileshken. Birdin bir xitay medeniyiti alaqilishelmey yétim qalghan. Peqet bir qisim dinchilar ekelgen kitablarni hésabqa almighanda bashqa medeniyetlerning xitay medeniyiti bilen uchrishishi yéterlik bolmidi". 

Doktor qahar baratning qarishiche, xitaydiki bu xil yétim medeniyetlik tarixiy yönilish xitay hökümitining Uyghur medeniyet kimlikini ret qilishini asanlashturmaqta iken. U mundaq deydu: "Shunga, xitaylarda bir xil yétim medeniyetlik tarixiy tindinsiye chongqur. Shunga ular bashqilar bilen birge yashashni bilmeydu yaki xalimaydu. Antropologiyelik tetqiqat jehettin éytqanda bu köp xil we köp menbelik medeniyetlerning birge bolushining jem'iyet tereqqiyatigha paydiliq ikenliki éniq boldi. Lékin bundaq qilish üchün bashqilarni qobul qilalaydighan, bashqilar bilen birge yashiyalaydighan bir medeniy teyyarliq bolushi kérek". 

Yasin sidiq "Ürümchi kechlik géziti" diki maqaliside yene Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining sabiq naziri sattar sawut bilen Uyghur aptonom rayonluq hökümetning sabiq bash katipi alimjan memtimin'ge hujum qilip, ularning tipik "Bölgünchilik guruhi" ikenlikini ilgiri sürgen. U bu ikkiylenning "Emeliyetni burmilap, tarixni özgertkenliki, hoquqini suyi'istémal qilghanliqi, nepsige chogh tartip, kechürgüsiz jinayet sadir qilghanliqi" ni tekitligen. 

Lékin, "Béyjing bahari" zhurnilining pexriy bash muherriri xu pingning körsitishiche, yasin sidiqning yuqiriqi ikki shexs toghrisida éniq bir qanuni höküm yoq turup, ulargha hujum qilishi qanun tertipke qilin'ghan éghir buzghunchiliq iken. U mundaq deydu: "Uning bu qiliqi qanun tüzümge ochuq-ashkara qol tiqishtur. Biz kompartiyening nurghun kishilerge, nurghun öktichi zatlarni zerbe bérishte bezi jinayetlerni toqup chiqip, ulargha artidighanliqi, körsetmichilik bolsimu sot achidighanliqini bilimiz. Lékin u bayam tilgha alghan aptonom rayonluq ma'arip nazaritining nazirigha körsetmilik bolsimu bir sot échilghan emes. Mana bu uning kishilik hoquqni qanchilik qopalliq bilen depsende qiliwatqanliqini körsitip béridu. Halbuki, buning arqisida uning Uyghur tarixi, Uyghurlarning medeniyitini yoqitish niyiti bar". 

Ma'arip nazaritining sabiq naziri sattar sawut we Uyghur aptonom rayonluq hökümitining sabiq bash katipi alimjan memtimin 2017‏-yilning bashliri intizamgha xilapliq qilish bilen eyiblinip tutqun qilin'ghan. Ular atalmish "Ikki yüzlimichi" dep tutqun qilin'ghan eng yuqiri derijilik yerlik kadirlar bolup, bir yérim yildin artuq waqittin béri ularning héchqandaq iz dériki bolmighan. Yasin sidiq xitayning ularni tilgha alghan tunji yerlik emeldari bolup hésablinidu. Xongkongdiki bezi metbu'atlarning ötken yili bergen xewerliride, sattar sawutning ma'arip naziri waqtida Uyghur ottura mekteplerning derslik kitabigha pantürkizm idiyisini kirgüzüp, "Oqughuchilarni zeherlesh" bilen eyiblen'genlikini bildürgen. Lékin ularning qandaq bir terep qilin'ghanliqi heqqide hazirgha qeder héchqandaq uchur bérilip baqmighan idi.

Toluq bet