Ясин сидиқ дегәндәк уйғурлар бир түркий милләт әмәсму?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2018-08-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үрүмчи шәһириниң шәһәр башлиқи, шәһәрлик парткомниң муавин секретари ясин сидиқ.
Үрүмчи шәһириниң шәһәр башлиқи, шәһәрлик парткомниң муавин секретари ясин сидиқ.
Social Media

Үрүмчи шәһириниң шәһәр башлиқи, шәһәрлик парткомниң муавин секретари ясин сидиқ йеқинда «үрүмчи кәчлик гезити» дә «уйғурлар түркләрниң әвлади әмәс» мавзусида мақалә елан қилип: «шинҗаңдики һәммә милләтләр җуңхуа миллити билән қандашлиқ мунасивитигә игә. Һалбуки үч хил күчләр тарихни бурмилап, уйғурларни түркләрниң әвлади, түркләр билән уйғурлар қериндаш дегәнни тәшвиқ қилди. Бу пүтүнләй әхмиқанилик. Қәдимдин тартип уйғурлар җуңхуа миллити қандашлиқ аилисиниң бир қисми болуп кәлди. Улар түркниң әвлади әмәс, түркләр билән һечқандақ алақиси йоқ» дәп язған. ясин сидиқ түркийә түрклири билән уйғурларниң һечқандақ мунасивити йоқлуқини тәкитләш билән биргә уйғурларниң түркий хәлқ икәнликини илгири сүрүшни аталмиш «үч хил күч» категорийәсигә киргүзүп, униңға қаттиқ зәрбә беришни тәкитлигән.

Түркийәдики ихтиярий мухбиримиз әркин тарим бу һәқтә түркийә, тәйвән вә америкидики бир қисим тарихчиларни зиярәт қилиш арқилиқ уларниң бу һәқтики пикирлирини алди. Улар бу қарашниң илмий әмәслики, униң сиясийвиликкә игә икәнликини билдүрүшти.

Үрүмчи шәһәр башлиқи ясин сидиқ 20-авғуст күни «үрүмчи кәчлик гезити» дә елан қилинған мақалисидә уйғурниң бир түркий милләт әмәсликини, түркләр билән мунасивити йоқлуқини илгири сүргән. Мақалида уйғурларниң әзәлдин җуңхуа миллитиниң бир әзаси икәнлики илгири сүрүлгән. Ундақта уйғур бир түркий милләтму? түркий милләт болса хитай һөкүмити немә үчүн уйғурни түркий милләт әмәс вә түркийә һәм түркләр билән мунасивити йоқ дәйду? дегән соалларға җаваб тепиш үчүн тонулған түрк тарихчи, өзбек түрколог вә аммиви тәшкилат мәсуллири билән сөһбәт елип бардуқ. 

Тонулған тарихчи, әнқәрә университети тил вә тарих-җуғрапийә факултети оқутқучиси, «уйғур мәдәнийити тарихи», «уйғур тарихи» вә «түркий җумһурийәтләр тарихи» намлиқ китабларниң аптори профессор доктор саадәттин гөмәч әпәнди зияритимизни қобул қилип, буниң сиясий мәқсәт билән дейилгән сөз икәнликини баян қилип мундақ деди: «үрүмчи шәһәр башлиқиниң язғанлири сиясий мәқсәт билән дейилгән сөз. Бу хитай һөкүмитиниң уйғур сияситигә мас келидиған бир баянаттәк қилиду».

Профессор доктор саадәттин гөмәч әпәнди уйғурниң бир түркий милләт икәнликини, түркләрниң бир қисми икәнликини, буни пүтүн дуняниң билидиғанлиқини, һәтта хитайчә тарихий мәнбәләрдиму буниң йезилғанлиқини баян қилип мундақ деди: «уйғур түрклириниң яки уйғурларниң, уйғур қәбилисиниң, уйғур хәлқиниң яки уйғур миллитиниң түрк миллитиниң бир қисми икәнликини пүтүн дуня билиду. Ғәрб әллиридики вә шәрқ әллиридики тарихчилар язған китабларниң һәммисидә уйғурларниң бир түркий милләт икәнликиниң баян қилинғанлиқини һәммә тарихчилар билиду. ясин сидиқ әгәр хитайчә мәнбәләрдин җовнамә, таңнамә қатарлиқ китабларға қарайдиған болса уйғурларниң әҗдадлириниң һонлар икәнликини, көктүркләр билән қериндаш икәнликини, өрп вә адәтлириниң охшайдиғанлиқини, охшаш тилда сөзлишидиғанлиқиниң йезилғанлиқини көриду. Шуңа үрүмчи шәһәр башлиқиниң язғанлириға биз тарихчи болуш сүпитимиз билән әслидә җаваб беришимизгиму әрзимәйду». 

Профессор доктор саадәттин гөмәч әпәнди хитай һөкүмитиниң уйғурларни түркийә билән мунасивитиңиз йоқ дейиш арқилиқ, уйғурларни түркийәдин узақлаштурушқа тиришиватқанлиқини баян қилип мундақ деди: «түркләр билән сизниң мунасивитиңиз йоқ, дәп тәшвиқ қилиш арқилиқ шәрқий түркистандики уйғур җамаитини түркийәдин вә оттура асия түркий җумһурийәтлиридин узақлаштурушни мәқсәт қилған бир сиясий баянаттин ибарәт дәп қараймән».

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған түркийәдики явро-асия инсан һәқлири тәшкилати рәиси абдуллаһ буксур әпәнди буниң «хитайлар хитай әмәс япондур дегәндәк бир гәп икәнлики» ни, илмий көз қараш болмайла қалмастин, әқилгиму сиғмайдиған баян икәнликини илгири сүрүп мундақ деди: «бу хитайлар япондур дегәндәк бир сөз. Уйғур бир түркий милләт әмәс дегәнлик, хитайлар өзлирини хитай дәйду әмма улар әслидә хитай әмәс дегәнгә охшап кетиду. Бу илмий көз қараш болмайла қалмастин бәлки әқилгә сиғмайдиған бир сөз дәп қараймән». 

Америка мишеген университети оқутқучиси, профессор тимур қоҗаоғлу әпәнди үрүмчи шәһәр башлиқи ясин сидиқ мақалисидә уйғурниң бир түркий милләт әмәслики, түркләр билән мунасивити йоқлуқини илгири сүрүшиниң бир сиясий баянат икәнликини, буни ясин сидиққа хитай һөкүмитиниң яздурғанлиқини илгири сүрди. 

Тәйвән оттура асия тәтқиқат җәмийити баш катипи доктор ши чийәнйү әпәнди буниң «уйғурниң хитай һакимийити астида дегән, илмий болмиған сөзи икәнлики» ни баян қилип мундақ деди: «үрүмчи шәһәр башлиқиниң уйғур бир түркий милләт әмәс дейиши, хитай коммунист партийәси һакимийити астида, сиясий мәқсәт билән дейилгән сөз. Ундақта уйғурлар бир түркий милләтму? тарихий мәнбәләргә қарайдиған болсақ уйғурлар әлвәттә бир түркий милләт». 

Биз игилигән мәлуматларға асасланғанда хитай дипломатлар түркийәдә көп қетим уйғурларниң түркләр билән мунасивити йоқлуқини илгири сүрүп, бәзи түркләрниң қаттиқ наразилиқиға учриған икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт