Йиганә муқам карвини-шөһрәт турсун вә униң әркинлик күйлири (2)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.04.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shohret-tursun-muqam.jpg Австралийәдин хәлқараға тарқитилидиған асаслиқ телевизийә қаналлиридин болған SBS дә тарқитилған шөһрәт турсун қатарлиқ уйғур сәнәткарларниң муқам орунлаватқан көрүнүши. 2020-Йили июн.
world news

Уйғур диярида нами чиқишқа башлиған сәнәткар шөһрәт турсун аилиси билән 1999-йили австралийәгә көчүп кәлгәндә, у бу йеңи қитәдә, йәни бир натонуш тупрақта башқа мусапирлардин һеч пәрқсиз адәттики бир көчмән иди, халас.

У австралийәгә йеңи кәлгән вақитлирида тил билмәйтти, һечкимни тонумайтти, һечкимму уни тонимайтти. У аилиниң төврики, бир ата вә бир әр болуш сүпити билән йәлкисидики турмуш йүкини көтүрүш үчүн қилмиған иши қалмиди, бу әтиварлиқ сәнәткарниң дутар тутқан қоллири гаһида болқа-мих тутса, гаһида патқақларға миләнди, гаһида яғач-таш вә кесәкләрни көтүрүшкә мәҗбур болди.

Шундақ қилип, сәнәт саһәсидики бу чолпан мусапирчилиқта аддий инсанлар баштин кәчүридиған барлиқ кәчмишләрни бешидин өткүзди, һәтта бинакарлиқ кәспиниму билидиған маһир бир уста болуп қалди. Шөһрәт турсун чәт әлдә қайтидин сәнәткар вә музикант болуп тонулушта узун мәзгиллик еғир бәдәлләрни төлигән болсиму, у әркинлик үчүн тартқан җапалириниң һеч биридин вайсимиди.

Юқури авазлиқ нахшичи вә көп тиллиқ күйчи

Шөһрәт турсун әслидә уйғур елиниң мәдәнийәт-сәнәт саһәсидә қайта гүллиниш болған 1980-вә 1990-йилларда җамаәткә тонулған ғуллуқ кәспий артисларниң бири иди.

У уйғур муқамлирини вайиға йәткүзүп орундапла қалмай, бәлки йәнә сеһирлик авази билән уйғур хәлқ нахшилири, аммибап нахшилар, һәтта өзбек, татар, қазақ вә япончә нахшиларниму ейталайдиған көп қирлиқ нахшичи иди. У һәр қандақ милләтниң миллий сәнитиниң өзгичә сеһрий күчкә игә икәнликини биләтти вә һөрмәт қилатти, уларни қизиқип өгинәтти. Бу униң сәнәт һаятидики мувәппәқийәтлиринң сири болса керәк. У японийидә оқуватқан мәзгиллиридә һәтта япон классик нахшилириниму көңүл қоюп өгәнгән иди. Уйғур музикилрини японийә хәлқигә тонуштуруш билән биргә, япончә нахшиларни уйғурчилаштуруп ейтип, уйғур нахша иҗадийитигә йеңилиқ елип киргән иди.

Талантлиқ сазәндә вә иҗадийәтчи

Көп қирлиқ сәнәткар шөһрәт турсун әпәнди йәнә дутар, тәмбур, сатар, гитар қатарлиқ чалғу әсвабларни йоқири маһарәт чалаладиған маһир сазәндә иди. Дуттар униң әң яхши көридиған музика әсваби иди. У охшимиған сәһниләрдә оюн қоюш җәрянида әң қәдимий вә әң асаслиқ уйғур сазлиридин болған дуттарниң олтуруп орунлаштәк чәклимиси түпәйли дуня сәһнилиридә оркстерларға қетилип орундашта қийинчилиқ туғулидиғанлиқини, уйғур музикилирини хәлқаралаштуруш чүшиниң тосалғуға учрайдиғанлиқини байқиған иди. Шундин кейин у дутарни еликтронлуқ тәңшики бар, өрә турупму чалғили болидиған болидиған чалғуға өзгәртиштә мувәппиқийәт қазанған иди.

Буни шөһрәт турсунниң музика саһәсидики бөсүш характерлик йәнә бир төһписи дейишкә болатти.

Биз шөһрәт әпәндини зиярәт қилғанда, у вәтәндин өз қолида көтүрүп елип чиққан, өзигә 30 йилдин артуқ һәмра болған қәдинас дутарини тонуштурушни унтуп қалмиди. Бу дутар шөһрәт турсунниң муһаҗирәттики йиганә музика карвининиң күйлиригә җөр болуп, нурғунлиған дөләтләрни вә қитәләрни биллә кәзгән иди.

Бу әслидики әнәнивий дутар билән ислаһ қилинған йеңи еликтронлуқ дутар, худди вәтәндики әл сөйгән муқамчи шөһрәт турсун билән, чәт әлдә әркинлик күйчисигә айланған йеңи шөһрәт турсунға охшаш, бир муқамниң икки вариянти болуп қалған иди. Һәр иккиси бир-биридин өзгичә вә бир биридин яңрақ иди. Әмма уларниң йилтизи бир, роһи уйғурға хас иди!

Көп қирлиқ маһир актийор

Әмәлийәттә шөһрәт турсун сәнәтниң ашундақ көп хил амиллирини өзидә җуғлиған вә муҗәссәмләштүргән кәспий актйор иди. 2005-Йилдин башлап “фокс” истудийәсиниң ярдимидә қайта кәспий актийорлуқини җари қилдуруш пурстии униңға қучақ ачти. Кино вә еланлардиму охшимиған образларни яритип рол елиш, униңға хошаллиқ ата қилғанлиқини униң һаяҗан билән чүшәндүрүшлирин биливалғили болиду. У илгири-кейин болуп, австралийә телевизийә тиятири “шәрқ-ғәрб 101” тә вә “қорсақ астида” намлиқ телевизийә тиятирида һәмдә “тойота” машина еланида рол алған иди. У йәнә анҗилина җули, хуг җәкман қатарлиқ бир қисим даңлиқ һолливод кино чолпанлири билән биллә рол алған вә улар билән көрүшкән. Иди

Яңрақ авази вә арманлири билән нахшиниң өзигә айланған сәнәткар

Көп қирлиқ сәнәткар шөһрәт турсун билән биллә уйғур елиниң мәдәнийәт-сәнәт саһәсидә хизмәт қилған, әлсөйәр артисларниң көпинчиси бүгүн ғайип. Уларниң көп қисми лагерларға яки түрмиләргә қамалди. Улардин даңлиқ етот артиси вә актйор адил миҗит, муқам варисиридин сәнубәр турсун қатарлиқларниң лагерға бир мәзгил солинип, кейинчә қоюп берилгәнлики мәлум.

Хитай һөкүмити уйғурларниң тили вә мәдәнийитини чәкләп, уйғур мәдәнийәт-сәнәт саһәсини паләч һалға чүшүрүп қойған бүгүнки күндә, шөһрәт әпәнди кәспдашлириниң ечинишлиқ тәқдиридин йүрикиниң парә-парә болғанлиқини ипадә қилди.

“хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики мәдәнийәт қирғинчилиқи” дәп қариливатқан һадисиләрниң бири, уйғур сәнитиниң әң ярқин намайәндилириниң бири болған уйғур муқамлириниң йоқитишқа қарап йүзлинишидур. Уйғур аптоном районлуқ хәлқ ишлири назарити бу йил 22-феврал ‍уқтуруш тарқитип, уйғур аптоном районлуқ “уйғур классик әдәбияти вә муқам җәмийити”, уйғур кәспий мәктәплирини өз ичигә алған 160 иҗтимаий тәшкилатни бикар қилинғанлиқини елан қилған иди.

Мәлум болушичә, уйғур дияридики хитайлаштуруш һәрикити нөвәттә “җуңхуа ортақ кимликини етирап қилиш” дегән намда давам қиливатқан болуп, буниңда уйғурларға хас барлиқ миллий алаһидиликләр бир-бирләп йоқитилмақтикән. Буниңдин илгири болса бир қисим муқам күйлириниң хитайчә текист асасида хитайчә орундиливатқанлиқи мәлум болғаниди.

Шөһрәт әпәндиниң ейтишичә, у вәтәндики чағлирида гәрчә һазирқидәк шиддәтлик болмисиму, әмма хитай һөкүмити уйғур сәнитини хитайлаштурушқа алиқачан урунуп кәлгән икән. Шөһрәт турсун, уйғур аптоном районлуқ драма өмикидә хизмәт қиливатқан чағлардиму, муқам текистлирини хитайчә ейтиш тоғрилиқ тәшәббусларниң оттуриға чиққанлиқини, бу хил бесимлар униң һәммидин ваз кечип чәт әлгә чиқип кетишигә сәвәб болғанлиқини билдүрди.

Шөһрәт турсун әпәнди гәрчә йеқинқи йилларда дуняни айлинип консерт бериштәк нурғун пиланларни қилған болсиму, әмма бәхткә қарши дуня миқясида ямриған корона вируси юқуми сәвәблик көзлигән мәқсәтлиригә йетәлмигән, әмма у бу пиланлиридин һелиһәм ваз кәчмигән. У авамға оюн қоюшни вә уларға музика арқилиқ илһам беришни юқум мәзгилидиму имканийитиниң баричә давамлаштуруп кәлгән. У инсанларниң бу қийин күнләрдин өтүп кетиши үчүн, өзиниң яңрақ авази билән сеһирлик муқам күйлирини орундап, инсанларға естетик зоқ вә илһам берип кәлмәктә.

У йәнә уйғур пәрзәнтлиригә уйғур нахша-музика вә муқамлирини системилиқ үгитишкиму вақит аҗратқан болуп, дуняниң охшимиған җайлирида яшаватқан уйғур балилиридин оқуғучилири бар икән.

Шөһрәт турсун авази, вуҗуди, һәсрити вә арманлири юғурулған нахшилири арқилиқ, уйғурлар хитайниң ирқий қирғинчилиқиниң қаттиқ зәрбисидә җан талишиватқан еғир пәйтләрдә, уларға илһам вә мәдәт берип кәлмәктә. У йәнә өз иҗадийәтлири арқилиқ уйғур хәлқини техиму батур болушқа, барлиқ тиришчанлиқларни көрситип, бу қийин күнләрни атлитишқа, өз кимлики вә мәдәнийитини сақлашқа чақирмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт