Yigane muqam karwini-shöhret tursun we uning erkinlik küyliri (2)

Muxbirimiz gülchéhre
2022.04.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shohret-tursun-muqam.jpg Awstraliyedin xelq'aragha tarqitilidighan asasliq téléwiziye qanalliridin bolghan SBS de tarqitilghan shöhret tursun qatarliq Uyghur sen'etkarlarning muqam orunlawatqan körünüshi. 2020-Yili iyun.
world news

Uyghur diyarida nami chiqishqa bashlighan sen'etkar shöhret tursun a'ilisi bilen 1999-yili awstraliyege köchüp kelgende, u bu yéngi qit'ede, yeni bir natonush tupraqta bashqa musapirlardin héch perqsiz adettiki bir köchmen idi, xalas.

U awstraliyege yéngi kelgen waqitlirida til bilmeytti, héchkimni tonumaytti, héchkimmu uni tonimaytti. U a'ilining töwriki, bir ata we bir er bolush süpiti bilen yelkisidiki turmush yükini kötürüsh üchün qilmighan ishi qalmidi, bu etiwarliq sen'etkarning dutar tutqan qolliri gahida bolqa-mix tutsa, gahida patqaqlargha milendi, gahida yaghach-tash we késeklerni kötürüshke mejbur boldi.

Shundaq qilip, sen'et sahesidiki bu cholpan musapirchiliqta addiy insanlar bashtin kechüridighan barliq kechmishlerni béshidin ötküzdi, hetta binakarliq kespinimu bilidighan mahir bir usta bolup qaldi. Shöhret tursun chet elde qaytidin sen'etkar we muzikant bolup tonulushta uzun mezgillik éghir bedellerni töligen bolsimu, u erkinlik üchün tartqan japalirining héch biridin waysimidi.

Yuquri awazliq naxshichi we köp tilliq küychi

Shöhret tursun eslide Uyghur élining medeniyet-sen'et saheside qayta güllinish bolghan 1980-we 1990-yillarda jama'etke tonulghan ghulluq kespiy artislarning biri idi.

U Uyghur muqamlirini wayigha yetküzüp orundapla qalmay, belki yene séhirlik awazi bilen Uyghur xelq naxshiliri, ammibap naxshilar, hetta özbék, tatar, qazaq we yaponche naxshilarnimu éytalaydighan köp qirliq naxshichi idi. U her qandaq milletning milliy sen'itining özgiche séhriy küchke ige ikenlikini biletti we hörmet qilatti, ularni qiziqip öginetti. Bu uning sen'et hayatidiki muweppeqiyetlirinng siri bolsa kérek. U yaponiyide oquwatqan mezgilliride hetta yapon klassik naxshilirinimu köngül qoyup ögen'gen idi. Uyghur muzikilrini yaponiye xelqige tonushturush bilen birge, yaponche naxshilarni Uyghurchilashturup éytip, Uyghur naxsha ijadiyitige yéngiliq élip kirgen idi.

Talantliq sazende we ijadiyetchi

Köp qirliq sen'etkar shöhret tursun ependi yene dutar, tembur, satar, gitar qatarliq chalghu eswablarni yoqiri maharet chalaladighan mahir sazende idi. Duttar uning eng yaxshi köridighan muzika eswabi idi. U oxshimighan sehnilerde oyun qoyush jeryanida eng qedimiy we eng asasliq Uyghur sazliridin bolghan duttarning olturup orunlashtek cheklimisi tüpeyli dunya sehniliride orkstérlargha qétilip orundashta qiyinchiliq tughulidighanliqini, Uyghur muzikilirini xelq'aralashturush chüshining tosalghugha uchraydighanliqini bayqighan idi. Shundin kéyin u dutarni éliktronluq tengshiki bar, öre turupmu chalghili bolidighan bolidighan chalghugha özgertishte muweppiqiyet qazan'ghan idi.

Buni shöhret tursunning muzika sahesidiki bösüsh xaraktérlik yene bir töhpisi déyishke bolatti.

Biz shöhret ependini ziyaret qilghanda, u wetendin öz qolida kötürüp élip chiqqan, özige 30 yildin artuq hemra bolghan qedinas dutarini tonushturushni untup qalmidi. Bu dutar shöhret tursunning muhajirettiki yigane muzika karwinining küylirige jör bolup, nurghunlighan döletlerni we qit'elerni bille kezgen idi.

Bu eslidiki en'eniwiy dutar bilen islah qilin'ghan yéngi éliktronluq dutar, xuddi wetendiki el söygen muqamchi shöhret tursun bilen, chet elde erkinlik küychisige aylan'ghan yéngi shöhret tursun'gha oxshash, bir muqamning ikki wariyanti bolup qalghan idi. Her ikkisi bir-biridin özgiche we bir biridin yangraq idi. Emma ularning yiltizi bir, rohi Uyghurgha xas idi!

Köp qirliq mahir aktiyor

Emeliyette shöhret tursun sen'etning ashundaq köp xil amillirini özide jughlighan we mujessemleshtürgen kespiy aktyor idi. 2005-Yildin bashlap “Foks” istudiyesining yardimide qayta kespiy aktiyorluqini jari qildurush pursti'i uninggha quchaq achti. Kino we élanlardimu oxshimighan obrazlarni yaritip rol élish, uninggha xoshalliq ata qilghanliqini uning hayajan bilen chüshendürüshlirin biliwalghili bolidu. U ilgiri-kéyin bolup, awstraliye téléwiziye tiyatiri “Sherq-gherb 101” te we “Qorsaq astida” namliq téléwiziye tiyatirida hemde “Toyota” mashina élanida rol alghan idi. U yene anjilina juli, xug jekman qatarliq bir qisim dangliq holliwod kino cholpanliri bilen bille rol alghan we ular bilen körüshken. Idi

Yangraq awazi we armanliri bilen naxshining özige aylan'ghan sen'etkar

Köp qirliq sen'etkar shöhret tursun bilen bille Uyghur élining medeniyet-sen'et saheside xizmet qilghan, elsöyer artislarning köpinchisi bügün ghayip. Ularning köp qismi lagérlargha yaki türmilerge qamaldi. Ulardin dangliq étot artisi we aktyor adil mijit, muqam warisiridin senuber tursun qatarliqlarning lagérgha bir mezgil solinip, kéyinche qoyup bérilgenliki melum.

Xitay hökümiti Uyghurlarning tili we medeniyitini cheklep, Uyghur medeniyet-sen'et sahesini palech halgha chüshürüp qoyghan bügünki künde, shöhret ependi kespdashlirining échinishliq teqdiridin yürikining pare-pare bolghanliqini ipade qildi.

“Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki medeniyet qirghinchiliqi” dep qariliwatqan hadisilerning biri, Uyghur sen'itining eng yarqin namayendilirining biri bolghan Uyghur muqamlirining yoqitishqa qarap yüzlinishidur. Uyghur aptonom rayonluq xelq ishliri nazariti bu yil 22-féwral ‍uqturush tarqitip, Uyghur aptonom rayonluq “Uyghur klassik edebiyati we muqam jem'iyiti”, Uyghur kespiy mekteplirini öz ichige alghan 160 ijtima'iy teshkilatni bikar qilin'ghanliqini élan qilghan idi.

Melum bolushiche, Uyghur diyaridiki xitaylashturush herikiti nöwette “Jungxu'a ortaq kimlikini étirap qilish” dégen namda dawam qiliwatqan bolup, buningda Uyghurlargha xas barliq milliy alahidilikler bir-birlep yoqitilmaqtiken. Buningdin ilgiri bolsa bir qisim muqam küylirining xitayche tékist asasida xitayche orundiliwatqanliqi melum bolghanidi.

Shöhret ependining éytishiche, u wetendiki chaghlirida gerche hazirqidek shiddetlik bolmisimu, emma xitay hökümiti Uyghur sen'itini xitaylashturushqa aliqachan urunup kelgen iken. Shöhret tursun, Uyghur aptonom rayonluq drama ömikide xizmet qiliwatqan chaghlardimu, muqam tékistlirini xitayche éytish toghriliq teshebbuslarning otturigha chiqqanliqini, bu xil bésimlar uning hemmidin waz kéchip chet elge chiqip kétishige seweb bolghanliqini bildürdi.

Shöhret tursun ependi gerche yéqinqi yillarda dunyani aylinip konsért bérishtek nurghun pilanlarni qilghan bolsimu, emma bextke qarshi dunya miqyasida yamrighan korona wirusi yuqumi seweblik közligen meqsetlirige yételmigen, emma u bu pilanliridin hélihem waz kechmigen. U awamgha oyun qoyushni we ulargha muzika arqiliq ilham bérishni yuqum mezgilidimu imkaniyitining bariche dawamlashturup kelgen. U insanlarning bu qiyin künlerdin ötüp kétishi üchün, özining yangraq awazi bilen séhirlik muqam küylirini orundap, insanlargha éstétik zoq we ilham bérip kelmekte.

U yene Uyghur perzentlirige Uyghur naxsha-muzika we muqamlirini sistémiliq ügitishkimu waqit ajratqan bolup, dunyaning oxshimighan jaylirida yashawatqan Uyghur baliliridin oqughuchiliri bar iken.

Shöhret tursun awazi, wujudi, hesriti we armanliri yughurulghan naxshiliri arqiliq, Uyghurlar xitayning irqiy qirghinchiliqining qattiq zerbiside jan talishiwatqan éghir peytlerde, ulargha ilham we medet bérip kelmekte. U yene öz ijadiyetliri arqiliq Uyghur xelqini téximu batur bolushqa, barliq tirishchanliqlarni körsitip, bu qiyin künlerni atlitishqa, öz kimliki we medeniyitini saqlashqa chaqirmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet