Бир хитай оқутқучи: «мениң шинҗаңдики мутләқ контроллуқтин тезрәк қутулғум бар»

Мухбиримиз сада
2019-07-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һейтгаһ мәсчити алдида чарлап йүргән сақчилар. 2017-Йили 4-ноябир, қәшқәр.
Һейтгаһ мәсчити алдида чарлап йүргән сақчилар. 2017-Йили 4-ноябир, қәшқәр.
AP Photo/Ng Han Guan

Йеқиндин буян хитай ахбарат васитилиридә уйғур дияриға хитайниң ичкири өлкилиридин оқутқучи қобул қилғанлиқ һәққидә хәвәрләр елан қилинған иди.

Мәзкур хәвәрләрдә бу оқутқучиларниң районниң асасий қатлимидики «оқутқучи йетишмәслик» мәсилисини һәл қилиш яки райондики практика оқутқучи қошунини кеңәйтиш дегәндәк бир қатар намларда қобул қилинғанлиқи вә қилинидиғанлиқи илгири сүрүлгән иди. Һалбуки, райондики әһвалниң хитай тарқатқан уқтурушларда баян қилинғинидәк «гүзәл» әмәслики шу йәрдә оқутқучилиқ қилидиған бир хитай тәрипидин ашкариланған.

«Зимистан» ториниң 28-июлдики санида «уйғур дияридики уйғур балиларни тәрбийәләш: хитай оқутқучиниң сәргүзәштлири» сәрләвһилик бир мақалә елан қилинған. Мақалидә хитай һөкүмитиниң уйғур дияриға оқутқучи қобул қилиш еланиға әгишип районға барған, әмма у йәрдики омумий вәзийәтниң адәмниң әқлигә сиғмиғудәк дәриҗидә еғир икәнликини өз-көзи билән көргән бир хитай оқутқучиниң баянлири тәпсилий тонуштурулған. Мәзкур мақалә шу хитай оқутқучиниң «зимистан» тори мухбириға сөзләп бәргән баянлири асасида йезилған.

Мақалидә илгири сүрүлүшичә, мәзкур хитай оқутқучи 2017-йили һөкүмәтниң уйғур дияриға оқутқучи қобул қилиш уқтурушини көргән. Униңда дейилгән юқири соммилиқ мааш, өй игидарлиқ һоқуқи, айропилан белитини атчот қилиш қатарлиқ мәзмунлар уни вә униң бир қанчә достлирини қизиқтурған вә уйғур дияриға қарап йолға чиққан.

Хизмәткә чүшүп үч айдин кейин әһвал пүтүнләй өзгәргән. У хитай оқутқучиниң ейтип беришичә, улар мәктәптә һәр күни сиясий өгинишкә қатнишидиған болуп, униңда ши җинпиңниң идийәсини ядлаш тәләп қилинидикән. Буниң сәвәби мәктәпкә һәрқандақ вақитта келиш еһтималлиқи болған зиярәтчиләрниң соаллириға «тоғра», «өлчәмлик» җаваб бериш икән.

У бу һәқтә мундақ дегән: «әгәр сизниң еғизиңиздин бирәр җүмлә хата чиқип кетип қалған болса, сиз мутләқ тутқун қилинисиз. Биз мәктәптә йүз бәргән натоғра ишлар яки һөкүмәт сияситиниң намувапиқ тәрәплири һәққидә еғиз ачалмаймиз. Бизниң қилалайдиғинимиз пәқәт мутләқ бойсунуш. Әҗәблинәрлик йери шуки, бәзи оқутқучилар қол телефонида кочилардики чарлаш аптомобиллирини рәсимгә тартқанлиқтин тутқун қилинди. Һалбуки, һечким һәқ-наһәқни сөзләшкә петиналмайду. Әгәр шундақ қилғанлар болса, һөкүмәт униңға ‹икки йүзлимичи' дегән қалпақни кийгүзиду-дә, ‹идийә өзгәртиш' кә йоллиниду. Һәммә адәм тутулуп кетиштин әнсирәйду, шуңа һечким халиғанчә бирәр еғиз гәпниму қилалмайду. Өзүмни мисалға алсам, мән апам билән телефонда сөзләшкән вақтимда аддийғинә әһвал сорайдиған гәпләрдин башқа һечнемини дейәлмәймән. Мән нәпәс алалмайватқандәк һес қиливатимән.»

Мақалидә йәнә у хитай оқутқучиниң мунасивәтлик кинишкилириниң маарип назарити тәрипидин «гөрүгә» елинидиғанлиқи һәққидә бәргән мәлуматлириму баян қилинған.

Униң қәйт қилишичә, хитай һөкүмити уйғур дияриға кәлгән хитай оқутқучиларниң оқутқучилиқ кинишкиси, диплом вә башқа материяллирини «тәкшүрүп өткүзүш» намида еливелип, уларниң райондин кетип қелишиниң алдини алидикән. Униң мәлум бир хизмәтдиши маарип назаритигә берип мунасивәтлик материяллирини қайтуруп беришни тәләп қилғанлиқи үчүн, «әксийәтчи хаһиши бар» дегән намда тутқун қилинған.

У хитай оқутқучиниң баянлирида өзи дәрс беридиған синиптики уйғур оқуғучилардин һәр 100 балиниң ичидә 80 балиниң ата-анисиниң тутқун қилинғанлиқи тилға елинған. У ахирида уйғур дияриниң омумий вәзийити һәққидә сөз қилип, «әгәр мән оқутқучилиқ кинишкамни қайтуруп алалмиған яки мениң шинҗаңдики хизмитим етирап қилинмиған тәқдирдиму, мениң йәнила шинҗаңдин тезрәк кетип бу мутләқ контроллуқтин қутулғум бар,» дегән.

Хитай һөкүмити уйғур дияриға хитай оқутқучиларни қобул қилиш хизмити вә униң «әвзәлликлири» ни күчәп тәшвиқ қиливатқан болсиму, юқирида тилға елинғинидәк бәзи хитай пуқралириниң буниңға қарши наразилиқлириму күчийишкә башлиған. Ундақта, немә үчүн бундақ әһвал йүз бериду? америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән әпәнди бу һәқтә тохтилип өтти. Униң дейишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қаттиқ қол сиясити униң қол астидики аталмиш «қоғдиливатқан» хитай пуқралириниму буруқтум қиливәткәнликини сөзләп өтти.

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияриға изчил хитай оқутқучи қобул қилиши һәқиқәтән диққәт тартидиған бир темидур. Ундақта, һөкүмәтниң бундақ қилиштики мәқсити немә? америкадики хитай өктичиләрдин «пуқралар күчи тәшкилати» ниң рәиси яң җийәнли әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ деди: «хитай һөкүмитиниң нөвәттики нишани шинҗаңдики уйғурларни хитайлар билән охшаш қилиш, йәни уларни хитайчилаштуруш. Һөкүмәт уларниң мәдәнийитини, тарихини вә миллий кимликини аста-аста йоқ қилмақчи. Хитай һөкүмити уйғурларниң мәдәнийәт, тил вә диний етиқад җәһәттики бир пүтүнлүки һөкүмәткә тәһдит елип келиду, дегәнгә ишиниду. Шуңа улар шинҗаң райониға көплигән хитай оқутқучиларни уйғурларни хитайчилаштурушқа әвәтиду. Мән телевизорлардин уйғур балиларниң җиңҗүй тиятири ейтишқа вә хитайларниң әнәниви кийим-кечәклирини кийишкә йетәклиниватқанлиқини көрдүм. Булар дәл шуниң ипадиси.»

Йеқинда «мәлуматчи» торида елан қилинған бир хәвәрдә уйғур дияриниң нөвәттики вәзийити районниң шималида яшайдиған бир хитай пуқраси тәрипидин тәпсилий тонуштурулған. Униңда дейилишичә, райондики хитайларниң күндилик турмушиму пүтүнләй назарәт астида елип берилидикән. Хитай өлкиләрдә уларниң кимликини көргән һәрқандақ адәм уларға тәңпуңсиз муамилә қилидикән.

Униң баянлиридин мәлум болушичә, у хитайниң өйи әтрапида дукан вә ашхана ачидиған нурғун хитайлар бар икән. Уйғур дияриниң вәзийити чиңип кәткәндин кейин, уларниң һәммиси дуканлирини сетип яки башқиларға әрзан баһада өткүзүветипла юртиға кәткән.

У хитайниң йәниму ичкириләп сөзләп беришичә, хитай һөкүмитиниң райондики «қошмақ туғқан» сияситиниң нәтиҗисидә униң өйигә бир қазақни орунлаштуруп қойған. Улар өз-ара йеқиндәк турғини билән һәммиси бир-бирини назарәт қилидикән.

Гәрчә хитай һөкүмитиниң еғир сияситигә наразилиқ билдүрүватқан хитайлар оттуриға чиқиватқан болсиму, лекин буни «яқлайдиған» хитай пуқралириниңму барлиқи мәлум болмақта.

Йеқинда иҗтимаий таратқуларда бир қисқа син көрүнүши тарқалған. Униңда хитай өлкилиридин кәлгән бир хитай деһқан һөкүмәтниң уйғур дияриға барғанларға юқири маашлиқ хизмәт вә өй берилидиғанлиқ һәққидики уқтурушиға асасән у йәргә барғанлиқи вә һәқиқәтән олтурақ өйдин биригә еришкәнликини «мәмнунийәтлик» билән сөзләп чиққан.

Ундақта, хитай һөкүмитиниң хитайларға яритип бериватқан юқириқидәк шараитлириға наразилиқ билдүрүватқанлар яки уни «яқлаш» хаһишидә туруватқанларниң көз-қарашлири барлиқ хитай пуқралириға вәкиллик қилаламду? елшат һәсән әпәнди сөзидә һөкүмәткә наразилиқ билдүрүватқанлар хитайларниң интайин аз қисмини игиләйдиғанлиқини, көп сандики хитайниң йәнила пайда елиш мәқситидә болидиғанлиқи, шу сәвәбтин хитай һөкүмитиниң сиясәтлиригә «янтаяқ» болидиғанлиқини ейтип өтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт