Béyjing-moskwa zomigerlikige qarshi kolléktip mudapi'e ittipaqi-NAIPTO ni quridighan peyt keldimu?

Muxbirimiz irade
2022.07.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Béyjing-moskwa zomigerlikige qarshi kolléktip mudapi'e ittipaqi-NAIPTO ni quridighan peyt keldimu? Amérika prézidénti jaw bayden G7 neq meydandiki axbarat élan qilish yighinida sözlimekte. 2022-Yili 26-iyun, gérmaniye.
AP

Rusiyening ukra'inagha qaratqan tajawuzchiliq herikitidin kéyin rusiye we uning qollighuchisi xitayning démokratiye we kishilik erkinlik asasidiki dunya tertipige qiliwatqan xirisini özining ishiki aldida biwasite hés qilghan gherb démokratik döletliri nöwette bu mustebit hakimiyetlerge qarshi birliksep hasil qilish tirishchanliqini kücheytmektiken.

Mutexessislerning körsitishiche, rusiye we xitaygha qarshi shekilliniwatqan bu yéngi tertipning ismi “Shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilati” (NAIPTO) bolup, u “Nöwettiki jiddiy weziyetning teqezzasi” dep qaralmaqtiken.

Amérika tramp hökümiti mezgilidiki sabiq tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning xitay siyasiti we pilan meslihetchisi bolghan milés yü (余茂春, Miles Yu) Ependi 11-iyul küni “Teywen waqti géziti” de bu birliksep heqqide maqale élan qilghan. U: “NAIPTO-Yawro-asiya, tinch okyandiki köp tereplik kolléktip mudapi'e ittipaqi” mawzuluq maqalisini mundaq dep bashlighan:

“Bügünki dunyadiki erkinlik we démokratiyege qarshi eng chong tehdit aldida shekilliniwatqan we yéngidin gülliniwatqan bir xelq'araliq ittipaq bar. Bu tehdit xitay rehberlikidiki béyjing-moskwa zomigerliki we tajawuzchiliqi bolsa, uninggha qarshi turushtiki yéngi ittipaq shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilati-NAIPTO dur”.

Eslide, bundaq bir yüzlinish yéqinda shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatining (NATO) ispaniyede échilghan bashliqlar yighinidimu gewdilen'genidi. Yighin'gha tunji qétim yaponiye, jenubiy koréye we awstraliye qatarliq döletlermu teklip qilin'ghan we yighinda tajawuzchi rusiye asasliq reqib, uninggha yardem bériwatqan xitay “Istratégiyelik xiris” dep atilip, ulargha qandaq taqabil turush mesilisi muzakire qilin'ghan.

Milis yü ependining maqaliside bildürülüshiche, “Shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilati” yuqiridiki shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatining muweppeqiyitini dawamlashturush bilen birge, amérika rehberlikidiki hindi-tinch okyan rayonidiki mustehkem mudapi'e ittipaqi teripidin yenimu kücheytilidiken.

Aptor mundaq dégen: “Bu xil ittipaqning kölimi ikki tereplik emes, köp tereplimilik bolup, yawro-asiya, shundaqla hindi okyan, atlantik okyan we tinch okyanni öz ichige alidu. Kölemning zor bolushi zörür, chünki shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatidiki döletler we hindi-tinch okyan rayonidiki asasliq döletler ortaq tehditke duch kelmekte. Ortaq tehdit ortaq mudapi'ening asasidur. Yéqinqi aylarda bu ittipaqning texirsizliki téximu keskinleshti. Rusiyening ukra'inagha qarshi urushi xitay we rusiyening ortaq tajawuzchiliq menbesi ikenlikini yenimu aydinglashturdi. . . . Béyjing-moskwa birlikige choqum yawro-asiya we okyan halqighan ittipaq arqiliq taqabil turush kérek.”

Türkiyediki xitay ishliri mutexessisi, hajette uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin ekrem ependining bildürüshiche, yuqirida milis yü ependi tilgha alghandek NAIPTO birliki hindi-tinch okyan rayoni üchün zörür bolghan bir teshkilat bolup, bu rayondiki döletlerning bixeterliki üchün paydiliq iken.

Milis yü ependi maqaliside yene mundaq dégen: “Xitay we rusiyening nurghun ortaqliqi bar, ular amérika rehberlikidiki tinchliq, démokratiye we erkin bazar sistémisini ilgiri süridighan we qoghdaydighan xelq'ara qanun we siyasiy tüzümni yoqitishqa bel baghlighan. ‛chéki yoq qérindashliq‚ qa wede bérip, ukra'ina, teywen qatarliq jaylarda bir-birini sözde we herikette qollap kelgen. Ular yawropa we asiyadiki démokratik ittipaq tüzümlirige düshmenlik bilen qaraydu. Rusiye we xitay amérika prézidénti jow baydén qatnashqan tokyodiki töt dölet hemkarliqi yighinining axirqi künide birleshme partlatquchi paraxot etritini yaponiye déngizigha ewetish arqiliq özining kimni ortaq düshmen dep qaraydighanliqini nahayiti éniq jakarlidi.”

Shunga milis yü ependi maqaliside démokratik döletlerning emdi xitay-rusiye ittipaqining mewjutluqini étirap qilishi kéreklikini, rusiye yawropadiki erkinlik we démokratiyege tehdit salsa, xitayning hindi-tinch okyan we dunyaning herqaysi jaylirida erkinlik we démokratiyege tehdit salidighanliqini, netijide bu ikki döletning birlikte yershari tertipini shekillendüridighanliqini agahlandurghan. U shunga: “Shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilatining birliksépi erkinlikning küchi we chidamchanliqigha bolghan ishenchni yéngilaydighan qudretlik, dunyawi we démokratik inkas bolidu” dégen.

Milis yüning qarishiche, bundaq birliksep amérika bashchiliqidiki hindi-tinch okyandiki ittipaqdashliq munasiwitide duch kélidighan eng muhim cheklimilerni yoqitidiken. Mesilen, shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati köp tereplik ittipaq bolsimu, emma amérikaning hindi-tinch okyandiki ittipaqliq tüzümi ikki terepliktur. Amérikaning asiyadiki yaponiye, jenubiy koréye, filippin we tayland qatarliq asasliq ittipaqdashliri bilen küchlük mudapi'e kélishimi bolsimu, emma u döletlerning köp tereplik mudapi'e üchün öz-ara mudapi'e hemkarliqi yoq iken. Shunga eger xitay yaponiyege hujum qilip qalsa, washin'gton tokyo bilen bille urush qilidiken, emma jenubiy koréye we filippinni öz ichige alghan amérikaning ittipaqdashliri urush qilmaydiken. Shunga mushuningdek ehwallarning aldini élish üchün bu zor kölemlik, köp tereplik hemkarliq shert iken.

Doktor erkin ekrem ependimu sözide herbiy küchke ige xitay rayonda bash kötürüp chiqqandin kéyin mewjut tertipke buzghunchiliq qiliwatqanliqini eskertti.

Milis yü ependimu maqaliside xitay peyda qiliwatqan tehditning rusiyeningkidin bek keskinlikini eskertken bolup, u buni mundaq dep chüshendürgen: “Rusiyening yawropada oynawatqan rayon xaraktérlik qimari bilen xitay peyda qiliwatqan téximu keskin dunyawi xirisni untup qélishimiz yol qoyushqa bolmaydighan zor xataliq. Xitayning iqtisadi rusiyeningkidin on hesse chong. U yene herbiy iqtidari, tor téxnikisi, alem we sün'iy eqil qatarliq adettiki we yuqiri téxnikiliq sahelerge ige. Xitayning nishani rusiyedek qoshnilirigha tehdit sélip impériye ötmüshini eslige keltürüsh bolup qalmastin, belki amérika rehberlikidiki xelq'ara tertipni béyjingni merkez qilghan kommunizm sistémisigha özgertishtin ibaret. Rusiyening istewatqini dunyaning uninggha ehmiyet bérishi, halbuki xitayning istewatqini bolsa dunyagha hökümranliq qilishtur”.

Milis yü ependining éytishiche, 1950-yillarda sherqiy jenubiy asiya shertnamisi teshkilati yaki SEATO dep atalghan natoning asiyache sheklini qurush urunushliri bolghan bolsimu, biraq u meghlup bolghaniken. Shunga bezi tenqidiy pikirdikiler bu birlikni qurushningmu mumkin emeslikini ilgiri süridiken. Milis yü ependi bolsa hazirqi shara'itning 1950-yillardikidin köp özgergenlikini, bolupmu xitay tehditidin ibaret bu ré'alliqning ret qilghusiz haletke kelgenlikini eskertken we mundaq dégen:

“Bügünki künde, xitay tehditi yiraqtin yéqin'gha, rayon xaraktérliktin yershariwiyliqqa aylandi. Bu tehdit hazir hindi-tinch okyan rayonidiki yaponiye, hindistan, jenubiy koréye, teywen, awstraliye, yéngi zélandiye we sherqiy jenubiy asiya elliri ittipaqidiki on dölet qatarliq her qaysi asasliq döletlerge ortaq bolup qaldi. Bu döletlerning yérimidin köprekining xitay bilen déngiz we zémin majirasi bar. Tarixtin buyan hindi-tinch okyan rayonidiki bu döletler téxi xitay peyda qilghandek bundaq keskin we da'imliq tehditke yoluqup baqmighan”.

Amérikadiki kor analitik tetqiqat merkizi qurghuchisi, doktor andérs kormu radiyomizgha qilghan sözide özining milis yü ependining köz qarashlirigha tamamen qoshulidighanliqini, bundaq bir hemkarliqning choqum qurulushi kéreklikini bildürdi. U élxétide mundaq dégen: “Doktor yüning amérikaning shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati-natoni öz ichige alghan ittipaqdashliqini dunyawi shekilge kéngeytishning zörürlükini déyishi tamamen toghra. Héch bolmighanda, yaponiye, koréye, teywen, awstraliye we yéngi zélandiye qatarliq uzundin buyan démokratik ittipaq tüzümide ching turup kelgen döletlerni shimaliy atlantik ehdi teshkilatigha qatnishishqa teklip qilish kérek. Bu döletlerning hemmisini yadro téxnikisini öz ichige alghan herbiy téxnika uchuri ortaqliqigha qatnishishqa teklip qilish kérek.”

Andérs kor ependi yene, bundaq birlikni dawamlashturush üchün döletler töleydighan mudapi'e chiqimining östürülüshi kéreklikinimu tekitligen. U mundaq dégen: “Yuqiridiki birliksepke yéngidin qoshulidighan döletler we natoning eza döletliridin mudapi'e chiqimini döletning yilliq milliy daramitining kem dégende 3 pirsentige östürüshi telep qilinishi kérek. Hindistanni bu birlikke teklip qilishtin ilgiri, u choqum amérika we uning ittipaqdashlirigha rusiyening néfit we qoral-yaraghlirini sétiwélishni ret qilish qatarliqlar arqiliq özlirining semimiyitini yenimu yaxshi körsitishi kérek.”

Milis yü ependi maqaliside hazirqi bu hindi-tinch okyan döletliri arisida öz-ara bezi mesililer, köz qarash perqliri mewjut bolsimu, biraq, “Shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilati” qurulghan teqdirde bu döletlerning perqlirini bir yan'gha qayrip qoyup, bu teshkilat astida birlisheleydighanliqini tekitligen. U mundaq dégen:

“Shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilatining köp tereplik qurulmisi birleshme munasiwetni téximu chongqurlashturidu, ezalarni waqitliq, tarixi talash-tartishtin halqip, ortaq mudapi'eni tar, shexsiy menpe'et üstige qoyushqa ündeydu. Shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatimu nechche on yildin buyan, yawropaliqlarning uzundin buyan dawamlashqan öz-ara jengliri we ichki jédellirini tinchlandurghan. Shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilatining hindi-ténch okyanda koréye, yaponiye qatarliq döletler we bashqilar üchünmu shundaq qilidighan yoshurun küchi bar”.

Erkin ekrem ependimu eger bu döletler pikir, iqtisad qatarliq mesililerde birlishelise, bundaq birlikni qurushning mumkinlikini éytti.

Milis yü ependi maqaliside amérikaning xitay tehditini tunji bolup tonighanliqini, emdi kona ittipaqlargha yéngi nishan belgileydighan peyt kelgenlikini éytip mundaq dégen:

“Amérika tunji bolup xitay xirisigha oyghan'ghan döletlerning biri. Hazir nurghun yawropaliqlar amérikaning istratégiyelik burulushigha egeshmekte. Yawropa ittipaqi xitayni ‛sistémiliq reqib‚ dep belge qoydi. Nato bashliqlirimu oxshash mezmundiki bayanatlarni bermekte. Nato tarixida tunji qétim yéqinda madridta ötküzülgen shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati bashliqlar yighinigha jenubiy koréye, awstraliye, yaponiye we yéngi zélandiyening rehberlirini teklip qildi. Shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatining 2022-yildiki istratégiyelik uqumi inqilab xaraktérlik bolupla qalmay, yene mahiyetlik bolup, shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza döletler ‛ittipaqdash dölet süpitide mes'uliyetchanliq bilen hemkarliship, xitay xelq jumhuriyitining yawro-atlantik okyan bixeterlikige élip kelgen sistémiliq xirisni hel qilishi kérek‚ dep jakarlidi.”

Milis yü maqalisi axirida emdi yéngi nishan boyiche heriket qilidighan peyt kelgenlikini tekitlep mundaq dégen:

“Emdi kona ittipaqlargha yéngi küch we meqset ata qilidighan, bügünki xirislargha taqabil turush üchün yéngidin küch-quwwet béridighan peyt keldi. Eger biz shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatining 20-esirdiki muweppeqiyitini qedirlisek, u halda u qolgha keltürgen netijilerge kapaletlik qilishning eng yaxshi usuli 21-esirdiki shimaliy atlantik okyan-hindi-tinch okyan shertnamisi teshkilatigha bergen wedisige emel qilish we uni kéngeytish jümlidin, jughrapiyelik orni néme bolushidin qet'iynezer bir démokratiyege qilin'ghan hujum barliq démokratik döletlerge qaritilghan hujumdur, dégen'ge emel qilishtin ibaret”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.