NBA Уйғур мәсилисидә давамлиқ сүкүт қилмақтикән

Мухбиримиз нуриман
2020-08-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Президент доналд трамп ақсарайниң овал ишханисида қануниға имза қойғандин кейин, америка кеңәш палата әзаси марша бләкберн ханимға қәләм сунған көрүнүш. 2019-Йили 25-ноябир, вашингтон.
Президент доналд трамп ақсарайниң овал ишханисида қануниға имза қойғандин кейин, америка кеңәш палата әзаси марша бләкберн ханимға қәләм сунған көрүнүш. 2019-Йили 25-ноябир, вашингтон.
AP

Америка «ESPN» телевизийәси америка дөләтлик васкетбол командиси NBA ниң хитайдики мәшиқ базилирида тиринерларниң оқуғучиларни хорлиғанлиқиға аит йеқинда ишлигән тәпсилий хәвири америка вә дуня миқясида зор ғулғула қозғимақта.

Америка дөләтлик васкетбул командиси 2016-йили хитайниң шәндоң, җеҗияң вә уйғур аптоном райониниң мәркизи үрүмчидә мәшиқ базиси ачқан. Мәлум болушичә, NBA хитай базирини ичиш үчүн изчил тиришчанлиқ көрситиватқан болуп, яв миңға охшаш хитай васкитболчиларниң бу командида топ ойниши хитай базирини ачиду дәп, пилан қилған.

Һалбуки, 2016-йилиниң ахиридин башланған уйғурларни лагерларға қамаш вәқәси хитайниң уйғур райониға болған назарәт вә контроллуқини әң юқири чәккә йәткүзгән. NBA Ниң «шинҗаң мәшиқ базиси» да тринерлиқ қиливатқан америкалиқ васкетбол мутәхәссислириму хитай сақчилириниң назарити астиға елинған. Униң үстигә хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан зулумлири түпәйлидин марша бләкберн қатарлиқ парламент әзалири изчил һалда NBA ниң уйғур елидики мәшиқ базилирини тақаш һәққидә изчил бесим ишлитип келиватқан икән. Нәтиҗидә 2018-йилиниң ахирлири NBA өзиниң уйғур елидики мәшиқ базилирини тақиғанлиқини җакарлиған.

NBA Ниң уйғур елидики мәшиқ базилирини қайта ечиш мумкинчилики һәққидә хәвәрләр чиққан вақитта, америка кеңәш палата әзаси марша бләкберн вә марко рубийолар америка васкетбол уюшмиси NBA ға уйғур елидики мәшиқ базилири вә шундақла хитай һөкүмити билән болған мунасивити һәққидә изаһат беришини тәләп қилип, мәктуп йоллиған. NBA Ниң муавин башлиқи марк татум 21-июл күни кеңәш палата әзаси бләкберинға җаваб хети язған болуп, мәктупта: «NBA шинҗаңдики васкетбол академийәси билән бир йилдин артуқ вақиттин бери һечқандақ алақә қилмиди. Бизниң мунасивитимизгә хатимә берилди,» дегән.

Американиң «ESPN» телевизийәсиниң америка дөләтлик васкетбол командисиниң хитайдики мәшиқ базилирида тиринерларниң оқуғучиларни хорлиғанлиқиға аит тәпсилий хәвәрниң мухбири сетив файинару бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «NBA ниң ейтишичә, мәшиқ базисидики 70 пирсәнт оқуғучи уйғур башқа йәрлик милләтләрдин икән. NBA Дики топ ойниғучиларму мәшиқ базисидики оқуғучиларниң вә тиринерларниңму көпинчисиниң уйғур икәнликини ейтқан. Америкалиқ тиринерлар даим хитай тиринерланиң бәзи оқуғучларни еғир тән җазаси бериш арқилиқ хорлайдиғанлиқидин шикайәт қилған.»

Илгири хитайниң шиәндики тәнтәрбийә мәктипидә оқуған, һазир голландийәдә турушлуқ «шәрқи түркистан путбол командиси» ниң қурғучилириниң бири илшат ислам хитай тиринерларниң мәшиқ қилдуруш усули вә уйғурларниң тәнтәрбийә саһәсидики қийинчилиқлири һәққидә тохтилип, мундақ деди: «хитай тиринерлар үчүн балиларни уруш адәткә айланған. Мәнму хитайдики чоң командиларға миллитимни йошуруп киргәнмән. Лекин киргәндин кейин йәнила сәвәбсиз қайтурулдум.»

Сетив файинару NBA ниң хитайниң башқа районлиридики мәшиқ базилириға охшимайдиған алаһидә қийинчилиқи һәққидә мундақ деди: «шинҗаңға хас болған бир иш бар, у болсиму күчлүк назарәт қилиш әвҗ алған шинҗаңда, америкалиқ тиринерларму үрүмчи қатарлиқ җайлардики уйғурларға охшаш күчлүк назарәттә астида яшиған.»

Биз NBA ниң ню-йорктики баш шитабидин тәпсилийрәк мәлуматқа еришиш үчүн телефон қилдуқ. Телефонни алған хадим NBA ниң «шинҗаң мәшиқ базиси» дики уйғурлар һәққидә соалимиз барлиқини ейтқинимизда телефонни аптоматик системиға улап қоюп, соалимизни җавабсиз қалдурди.

Сетив файинаруниң ейишичә, «шинҗаң» да уйғурларға йүргүзүлүватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә NBA ниң позитсийәсини бир қанчә қетим сориған. У мундақ деди: «биз һәрхил усуллар билән нурғун қетим уларниң ‹шинҗаң' дики кишилик һоқуқ мәсилиси һәққидики ипадисини соридуқ. Улар даим җим турувелип, җаваб бәрмиди. Улар ‹хитайдики кишилик һоқуқ һәққидә ипадә бидүрүш бизниң вәзипимиз әмәс' дәйду. Америкадики ‹қар тәнликләрниң һаятиму һаят' һәрикитидә улар хили күчлүк аваз чиқарған. Мениңчә, биз бир дуняда яшаймиз. Бу пәқәт икки йүзлимичиликниң ипадиси.» У йәнә мундақ деди: «биз йеқинда уларға ‹шинҗаң' дики кишилик һоқуқ мәсилиси һәққидә аваз чиқириши үчүн йәнә бирқитим пурсәт бәрдуқ. NBA Ниң муавин башлиқи марк татумни зиярәт қилдуқ, у қисқила ‹мениң дунядики һәр бир кишилик һоқуқ мәсилисигә ипадә билдүрүшимниң һаҗити йоқ' дәп җаваб бәрди.»

Америка кеңәш палатаси әзаси сенатор марша блакберин 7-авғуст «вал стрет журнили гезити» дә обзор елан қилип, «америка васкетбол бирләшмиси-NBA уйғур елидики зулумларға көз юмуп, әхлақий җәһәттин мәғлуп болди,» дәп әйиблиди.

Биз кеңәш палата әзаси марша биләкберинниң ишханиси билән алақилишшқа тиришқан болсақму, әвәткән елихәтлиримиз вә урған телефунлиримиз җавабсиз қалди, әмма марша биләкберин ханимниң тиветтер вә инстеграм һисаблиридин алған учурлиримизға асасланғанда, марша биләкберин ханим изчил америка һөкүмитини хитай компартийәсиниң тәсирини йоқитиш вә униң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши турушқа чақирип кәлмәктә. Америкадики һәр саһәниң, җүмлидин тиҗарәт ширкәтлири болсун, мәйли тәнтәрбийә яки көңүл ечиш саһәси болсун, һәммисиниң хитай һөкүмитини кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғанлиқи, әқлий мүлүк оғрилиқи билән шуғулланғанлиқидәк қилмишлири үчүн җазаға тартишта өз мәсулийитини ада қилиши керәкликини тәкитләп кәлмәктә.

Сетиев файинаруниң баянлириға асасланғанда, 70 пирсәнт уйғур оқуғучиларниң үрүмчидики «мәшиқ базиси» тақалғандин кейинки ақивити һәққидә һечқандақ мәлумат йоқкән.

Лагер шаһитлириниң гуваһлиқлириға қариғанда, чәтәлликләр билән алақиси болған һәр қандақ киши тәрбийәләш лагерлириға елип кетилгән.

Ундақта, NBA әвәткән америкалиқ тиринерларниң қолида тәрбийәләнгән уйғур оқуғучиларниң һазирқи әһвали қандақ? бу һәқтә давамлиқ издиниш елип баримиз.

Толуқ бәт