Yaponiye téléwiziye qanili NHK xitayning yaponiyediki Uyghurlargha sozghan qara qolini ashkarilidi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-07-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Yaponiye Uyghur jem'iyitining teshkillishi bilen "5-Féwral ghulja weqesi" ning 22 yilliqini xatirilep ötküzülgen namayishidin körünüsh. 2019-Yili 3-féwral, tokyo.
Yaponiye Uyghur jem'iyitining teshkillishi bilen "5-Féwral ghulja weqesi" ning 22 yilliqini xatirilep ötküzülgen namayishidin körünüsh. 2019-Yili 3-féwral, tokyo.
Photo: RFA

Yaponiye téléwiziye qanili NHK de-24 iyun tarqitilghan "Yaponiyediki Uyghurlar xitayning 'uchur bilen teminlesh' bésimigha duch kelmekte" namliq höjjetlik filimida amérika bilen xitayning tirkishishi Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi tüpeyli barghanche keskinliship, "Yéngi soghuq munasiwetler urushi" dewrige kirgenliki sözlen'gen. Mezkur höjjetlik filimda 6-ayning 17-küni amérika prézidénti trampning "Uyghur kishilik hoquq qanuni" gha imza qoyghanliqi alahide tilgha élin'ghan. Andin kéyin "Undaqta, hazir Uyghur xelqige néme boluwatidu?" dégen so'al bilen körürmenlerning diqqitini Uyghurlargha da'ir resim we körünüshlerge qaratqan. Shundaqla Uyghurlar we ularning siyasiy weziyiti qisqiche chüshendürüsh bergen. Höjjetlik filimda yene-2009 yili yüz bergen "-5Iyul ürümchi weqesi" arqa körünüsh qilinip, xitay hökümitining perqliq milliy we iqtisadiy siyasetliri tüpeyli Uyghurlarda izchil naraziliq peyda qilghanliqi we buninggha oxshash xitaylar we Uyghurlar otturisidiki köpligen toqunushlargha seweb bolghanliqi, emma xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" bahaniside Uyghurlargha bolghan basturushni téximu kücheytkenliki sözlen'gen.

Höjjetlik filimda yene chüshendürgüchining "Bu xil ehwallarning yaponiye bilen munasiwiti yoq emes, chünki yaponiyede 2000 din 3000 giche Uyghur yashaydu," dégen sözidin kéyin, "Uyghurlardin bir kishi NHK ning ziyaritini qobul qildi," dégen bayanlar uchraydu. Bu chaghda ékranda badam doppa kiygen xelmet rozaxun peyda bolidu.

Höjjetlik filimda xelmet ependi mundaq tonushturulidu: "Xalmet rozi shinjang Uyghur aptonom rayonidin, 46 yash. U 15 yil ilgiri yaponiyege kélip aspirantliqta oqughan. U yaponiyede qurulushqa munasiwetlik xizmetlerni qilghandin kéyin, chiba wilayitidiki Uyghur réstoranini üch yil bashqurghan.

Ikki yil burun uning tinch turmushi pütünley özgergen. Igilinishiche, ayalining üch tughqini arqa-arqidin tutup turush ornigha solap qoyulghan. Öziningmu a'ilisidikiler bilen bolghan alaqisi üzülüp qalghan. Éytishlargha qarighanda, xalmet rozining etrapida nurghun Uyghurlar bar bolup, ularningmu tutup turush orunliridiki a'ilisi we tughqanliri bilen alaqisi üzülgen iken.

Rozi xizmet qilghach yaponiyediki bir Uyghur teshkilatning ijra'iye re'islik wezipisini ötep kelmektiken. Ötken yildin bashlap, u ismini we chirayini ashkarilap, xitaydiki Uyghurlarning kishilik hoquqini yaxshilashni dawa qilip kelmektiken. Aldinqi ay (may) u yurtidiki akisidin widéyoluq téléfon tapshuruwalghan. Natonush bir jayda olturghan chong akisi uningdin yaponiyede xitay hökümitige naraziliq bildürgen namayishlargha qatnashqan-qatnashmighanliqini qayta-qayta sorighan. Bu so'aldin gumanlan'ghan rozi mexpiy bu sözlishishni bashqa bir téléfonini ishlitip sin'gha éliwalghan. Xelmet rozi akisining intayin biseremjan, qorqunch ichide ikenliki sézip qalghan. Bu sinliq körüshüshte ular otturisidiki sözlishish mundaq dawamlashqan:

Xelmet rozi: hazir sen qeyerde? manga körset.

Akisi: men yaxshi, ensirime.

Xelmet rozi: yéningda bireri barmu?

Akisi: "Yaq, héchkim yoq. Qara, ensirime.

Xelmet rozi söhbetni axirlashturmaqchi bolghanda, tuyuqsiz ékranda bir ghelite adem peyda bolup. Uning bilen paranglishidu. Natonush adem mundaq deydu: "Junggo menggü sizning dölitingiz, men siz bilen dostliship, paranglashqum bar."

Özini bir hökümet xadimi dep atighan bu natonush er xalmetke Uyghur teshkilatlirining yaponiyediki pa'aliyetliri heqqide uchur sorap, andin uning bilen qayta alaqilishidighanliqini éytqan. Téléfonda tartilghan-1 sin mushu yerde axirlishidu.

NHK Ning bu mexsus höjjetlik filim guruppisi xelmet ependimning özining téléfonda alghan bu sinliq uchurni tapshurup alghandin kéyin, xelmetning maslishishi bilen ikkinchi ispatni özlirining téléwiziye apparatida yoshurun élishqa muweppeq bolghan.

Filimda töt heptidin kéyin xelmet rozi ependi akisi bilen déyiship qoyghini boyiche, ikkinchi chétim sinliq téléfon söhbiti ötküzidu.

Xalmetning akisi: dölet xewpsizliki idarisi sen bilen sözleshmekchi.

Xalmet rozi: u rastinila dölet xewpsizliki idarisining adimimu?

Akisi bilen qisqa waqit paranglashqandin kéyin, oxshash adem ékranda özining dölet xewpsizliki orginigha tewe xadim ikenlikini bildüridu. Xalmet rozi delil-ispat sorighanda, u "Buni adettiki ademler körse bolmaydu" deydu we dölet xewpsizliki idarisining kinishkisini körsitidu. Ékranda uning xitayche "Go'en" (dölet xewpsizliki) dep yézilghan kinishkisining süriti chongaytip körsitilidu.

Bu er küchlük ahangda hemkarliqni telep qilidu. U xalmet rozidin özining yaponiye dölet tewelikige érishishige yardem qilishini telep qilidu.

Xalmet rozi "Bu toghrisida oylinip jawab bérey" dep jawab bergendin kéyin söhbetni axirlashturidu. U chongqur bir tiniwalghandin kéyin,

"Akamgha nurghun bésim ishlitiwatqan bolushi mumkin, néme déyishni bilelmeymen, bu bek azabliq. Eger xitay hökümiti bilen hemkarlashsingiz, jasus bolushqa mejbur bolisiz. Uyghurlar némishqa bundaq künlerge qalidighandu?" deydu.

Mezkur filim tarqitilghandin kéyin, yaponiyediki körürmenlerde we Uyghurlarda küchlük tesir peyda qilghan. Yéqinqi künlerde ijtima'iy taratqulardimu xitayning chet'ellerdiki Uyghurlargha biwasite yaki wasitilik usullarda bésim qiliwatqanliqi toghriliq munazirilerni meydan'gha keltürmekte. Bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghan xalmet ependining sözlep bérishiche, uning chöchekte görüge élin'ghan akisi erkin rozaxun 56 yashlarda iken. U téxi pénsiyegimu chiqmighan bir dölet kadiri iken. Xalmet ependi akisi bilen wédiyoluq kürüshkinide uning tüzükmu olturalmas bolup qalghanliqini hés qilghanliqini, buningdin könglining tolimu perishan bolghanliqini bildürdi.

Xalmet ependi xitayning chet'ellerge sozulghan qara qolining yaponiyege yetkenlikini, yeni özige oxshash Uyghurlarning xitayning her türlük bésimgha uchrawatanliqinibildürdi. U yene bu ehwallarni özining ehwali arqiliq ashkarilighan bolsimu, buning bilen a'ilisidin téximu bekrek endishe qiliwatqanliqini éytti. U bu qararni almay bolmaydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Xitayning buninggha oxshash chet'ellerdiki Uyghurlargha her xil wasitiler bilen bésim ishlitidighanliqi hemmimizge éniq. Hemmimizning a'ilisi qérindashliri bar. Emma menmu otturigha chiqmisam, yene bersimu otturigha chiqmisa, xitay hökümitining milyonlighan bigunah xelqimizge qiliwatqanzulumlirini, hetta chet'ellerdiki Uyghurlargha sozuwatqan qara qolini qandaqmu toxtitimiz?. . ."

Toluq bet