"Nuqtiliq shexsler" we xitayning musulmanlarni nazaret qilish sistémisi

Muxbirimiz eziz
2019-09-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Kochidiki közitish kaméralirining astida kétiwatqan oqughuchilar. 2019-Yili 4-iyun, aqtu.
Kochidiki közitish kaméralirining astida kétiwatqan oqughuchilar. 2019-Yili 4-iyun, aqtu.
AFP

Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan nöwettiki ijtima'iy paji'e heqqide söz bolghanda aldi bilen tilgha élinidighan mesile milyonlighan kishining lagérlargha qamilishi bolup hésablinidu. Emma xitay hökümitining birnechche yil ichidila az dégendimu üch milyon kishini oxshash bolmighan "Jinayet" gumanliri bilen eyibleb lagérlargha qamap bolushtek bu xil "Chaqmaq" tek xizmet sür'iti heqqide kanadaning toronto shehiride olturushluq tetqiqatchi émil dirks (Emile Dirks) bashqiche gumanda. Uning bu heqtiki qarashliri amérikadiki eng chong aqillar merkizining biri bolghan "Jéymis tawn fondi" ning bashqurushidiki "Xitay xewerliri" zhurnilining 2019-yilliq 16-sanida élan qilin'ghan bu heqtiki maqaliside tepsiliy otturigha qoyuldi.

Dokturant émil dirks xitay hökümiti tarqatqan türlük uqturushlar, xitay shirketlirining élan matériyalliri, hazirghiche melum bolghan munasiwetlik sanliq melumatlar qatarliqlar asasida xitay hökümiti Uyghur diyarida körünmes shekilde berpa qilghan "Nuqtiliq shexslerni idare qilish sistémisi" ning omumiy teswirini turghuzup chiqidu.

Uning qarishiche, xitay hökümitining ötken mezgillerde xitay ölkiliride sinaqtin ötken "Jama'et xewpsizliki ministirliqining nuqtiliq shexslerni bashqurush nizami" da ilgiri-kéyin bolup jem'iyetning muqimliqi we döletning bixeterliki üchün tehdit peyda qilghuchi 20 türlük shexslerni retke turghuzup chiqqan. Emma Uyghur diyarida bolsa nöwettiki "Nuqtiliq shexsler" buningdin zor derijide perqliq iken. U bu heqtiki söhbitimiz jeryanida bu toghrisida mundaq dédi:

"Shinjangdiki nuqtiliq shexslerni xitayning bashqa jayliridiki nuqtiliq shexsler bilen sélishturghanda buningda bezi perqlerning barliqini bayqaymiz. Shinjangdiki ehwalni élip éytsaq, xitay hökümiti kishilerni köpligen sewebler asasida nishan qiliwalghan: saqal qoyuwalghan, namaz oquydighan, chet'elde tughqanliri bar dégendek kishilerning hemmisila mushundaq 'nishan' bolup qalghan. Emma ichkiridiki xitay ölkiliride bolsa peqet türmige kirip chiqqan we zeher mesilisige chétishliq kishiler 'nuqtiliq' nishan bolidu. Chünki hökümetning ambirida bularning hemmisining birdin jinayi ishlar xatirisi bolidu. Uningdin bashqa falun'gong muritliri we emeldarlarning zulumliri üstidin naraziliq erzi sun'ghuchi erzdarlarmu mushundaq 'nuqtiliq shexsler' katégoriyesige mensup qilinidu. Emdi xitay hökümiti némishqa meyli shinjangda bolsun yaki uning sirtida bolsun, mushundaq alahide höjjet-nizamlarni chiqirip, bu xildiki nuqtiliq shexslerni tizimlikke élip chiqqan dések, buningda hökümet, saqchilar we xitay kompartiyesi birliship özlirining nopuzi üchün tehdit, dep qaralghan ghayet zor bir türküm kishini ayrip chiqqan."

Xitay hökümiti mushu yosunda bashqilardin perqliq bolghanliki Uyghurning hemmisini, shuningdek barliq gumanliq musulmanlarni tizimlap ulargha chékit urup chiqqan. Buningda ular herqaysi ahaliler komitéti arqiliq ahalilerning toldurushigha tarqitip bérilgen, shuningdek ahalining rastchilliq bilen toldurushi alahide jékilen'gen jedweller arqiliq érishken barliq uchurlarni kompyutérgha toplighan. Buninggha qoshulup öylerdiki "Ziyaret", kochilardiki "Tekshürüsh", nopus tekshürüsh dégenler bilen téz sür'ette ghayet zor sandiki "Nuqtiliq shexsler" tizimliki turghuzulup chiqqan.

"Méning texmin qilishimche, shinjangda hazir boluwatqan ishlarni mundaq chüshinish mumkin: herqaysi jaylardiki partiye ezaliri we saqchi idariliri, shuningdek munasiwetlik xizmetchiler xalighan bir seweb bilen xalighan bir kishini gumanliq shexsler qatarigha tizip qoyalaydu, andin bu isim saqchilarning 'nuqtiliq shexsler' ning matériyali toplinidighan merkiziy kompyutér sistémisigha kirip kétidu. Elwette ilgiriki waqitlarda türmige yaki qayta terbiyelesh merkezlirige bérip qalghan herqandaq kishining ismi bu sistémida bolidu. Méning bilishimche, her derijilik saqchixanilar özlirining tewelikidiki 'tehdit' alametlirini hazirlighan yaki 'gumanliq' bolghan Uyghurning hemmisini mana mushu xildiki merkiziy sandan'gha kirgüzüp qoyidu. Andin kéyinki so'al bolsa bu kishilerning peqet qandaq waqitta élip kétilishi bolup qalidu, xalas. Méningche, bu merkiziy sandan'gha ismi kirip ketken héchqandaq Uyghur özini bu 'qara tizimlik' sistémisidin öchürüwétishning amalini qilishqa ilajsiz. Chünki bu sistémini bashquruwatqanlar saqchixanilar we partiye teshkilatliri bolghachqa ular kimni xalisa shu kishini xalighan muddette ashu tizimlikte tutup turalaydu.. . ."

Mana mushu teriqide xitay hökümitining neziride herqandaq shekildiki "Tehdit" alamitini hazirlighanliki Uyghurning ismi "Nuqtiliq shexslerni bashqurush sistémisi" gha kirip kétidighan bolup, toplan'ghan uchurlarning köpiyishige egiship "Nuqtiliq shexs" lerning sanimu ashqan. Buning bilen "Bir gewdileshken birleshme urush supisi" namidiki ghayet zor nazaret sistémisi barghanche mukemmelliship mangghan. Téximu muhimi xitayning yuqiri pen-téxnika bilen shughullinidighan shirketliri özlirining bu xil nazaret sistémisini ijra qilishqa kéreklik mehsulatlirini sétishta Uyghur diyarida ghayet zor bazargha ige bolghan. Bular bolsa öz nöwitide Uyghur diyaridiki "Nuqtiliq shexslerni bashqurush sistémisi" ni téximu takamullashturghan. Buning bilen lagérgha qamilidighanlarning isimlikimu kompyutér arqiliqlar teyyarlinip saqchilarning ijra qilishigha yollinidighan bolghan.

"Bilishimche, hazir u jayda boluwatqan ishlar xitayning bashqa jayliridimu otturigha chiqiwatidu. Buningda saqchilar üchün layihelen'gen yanfon üsküniliri we téléfon epliri arqiliq ular kishilerning téléfonlirini xalighan waqitta tekshürüp turidu, shundaqla ashu kishining shexsiy uchurliri arqiliq uninggha munasiwetlik bashqa uchurlarnimu süzüp chiqalaydu. Ular süzüp chiqqan bu uchurlar aptomatik halda merkiziy saqchi sistémisigha kirip kétidu. Hazir ular qolliniwatqan eng yéngi yuqiri pen-téxnika wasitisi del chiray tonush üsküniliri boluwatidu. Saqchilar bu xildiki üskünilerde xatirilen'gen uchurlarni kompyutér bolmighan ehwaldimu biwasite alalaydu, shuningdek qolliridiki üsküniler arqiliq bu uchurlarni biwasite halda ashu merkiziy sistémigha yollap béreleydu."

Émil dirkisning qarishiche, xitay hökümiti nöwette ijra qiliwatqan "Nuqtiliq shexslerni bashqurush sistémisi" Uyghur diyarida bashlan'ghan ish emes, yaki mushu yerdila toxtap qalidighan qurulushmu emes. Nöwette qeshqerdin ürümchigiche omumliship bolghan bu xildiki uchur toplash we nazaret qilish usuli sirtqa kéngiyiwatqan bolup, kéyinki qedemde qandaq kishilerning "Nuqtiliq shexs" bolidighanliqi hazirche namelum iken.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet