«Осло әркинлик мунбири» дә уйғурлар мәсилиси тонуштурулди

Мухбиримиз әзиз
2019-05-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Осло әркинлик мунбири» йиғинида нурий түркәл йиғин әһлигә уйғурларниң әһвалини йәнә бир қетим җанлиқ вә тәсирлик қилип тонуштурди. 2019-Йили 27-май, норвегийә.
«Осло әркинлик мунбири» йиғинида нурий түркәл йиғин әһлигә уйғурларниң әһвалини йәнә бир қетим җанлиқ вә тәсирлик қилип тонуштурди. 2019-Йили 27-май, норвегийә.
Photo: RFA

Баш штаби ню-йорк шәһиридики «кишилик һоқуқ фонди» 2009-йилидин буян осло шәһиридә йилда бир қетим «осло әркинлик мунбири» йиғини ечип келиватқан болуп, йиғинда нуқтилиқ қилип кишилик һоқуқниң аяқ-асти болуши, һакиммутләқ һөкүмәтләрниң әң йеқинқи әһвалиға қарап чиқиш қатарлиқ мәсилиләр муһакимә қилиниду.

27-Майдин 29-майғичә ечилидиған бу йиллиқ йиғин ләрзан музика садаси ичидә башланди. Инсаний муһәббәтниң улуғлуқи вә дуняниң гүзәллики толиму нәпислик билән зич җипсилашқан күй залдики кишиләрниң йүрәк тарини қаттиқ чәккәнлики олтурғанларниң чирай ипадилиридин мана мән, дәпла чиқип туратти.

Шуниңдин кейин йиғин башқурғучи норвегийәниң ташқи ишлар министири марийә сөрейдини сәһнигә тәклип қилди. У сөзидә нуқтилиқ қилип нөвәттә кишилик һоқуқни қоғдашниң дуняви өлчәм болуп қалғанлиқини, бу мәсилидә пүтүн дуняниң, һәрқайси һөкүмәтләрниң, шундақла барлиқ шәхсләрниң бирликтә күч чиқириши лазим икәнликини, болупму һазир йәрлик хәлқләр районидики кишилик һоқуқни һимайә қилғучиларниң зиянкәшликкә учриши барғансери еғирлаватқанлиқини алаһидә тәкитләп өтти. Шуниң билән биргә норвегийәниң һәмдә һәрқайси һөкүмәтләрниң бу мәсилидә әмәлий һәрикәткә өтүши лазимлиқини көрсәтти.

Йиғинниң күнтәртиви бойичә, йиғин башқурғучи тунҗи болуп сөз темисини уйғурлар мәсилисигә йөткиди.

Йиғин риясәтчиси алди билән йиғин әһлиниң һузуриға уйғурлар һәққидики қисқа филимни һәдийә қилди. Бу филимда асаслиқи уйғур адвокат нурий түркәл муһаҗирәттики уйғурлар «шәрқий түркистан» дәп атайдиған бу земинда яшаватқан уйғурларниң нөвәттә сиясий, иқтисадий, мәдәнийәт җәһәтләрдә қандақ бастуруш вә зулумларға дуч келиватқанлиқи, болупму ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин буян уйғурлардики барчә мәнивийәт дурданилирини «әсәбийлик» кә бағлап, «үч хил күчләр» гә зәрбә бериш, террорлуққа қарши туруш намида йоқитиватқанлиқи, милйонларчә кишини лагерларға қамашни болса мушу тәдбирләрниң еһтияҗи, дәп чүшәндүрүватқанлиқини аммибаб шәкилдә толиму тәсирлик баян қилған иди.

Шуниңдин кейин адвокат нурий түркәл көпчиликниң алқиш садаси ичидә сәһнигә чиқип, «уйғурлар дуч келиватқан боһран: хитайниң мәдәнийәт қирғинчилиқи» дегән темидики қисқа нутқини башлиди. У алди билән йиғин әһлигә өз пәрзәнтини мәктәпкә елип маңған ата-аниларниң уйғур болғанлиқи үчүнла һәр бирәр-икки йүз қәдәмдә бир қетим кимлик тәкшүрүшидин өтидиғанлиқи, мәктәптики гөдәкләрни болса оқутқучилар гәпкә салған болуп ата-анилириниң өйдә намаз оқуйдиған яки оқумайдиғанлиқи дегәндәк ишларни сорайдиғанлиқи, бу гөдәкләрниң билмәстин дәп салған гәплири үчүн ашу ата-аниларниң лагерларға елип кетилидиғанлиқи, тирик йетимгә айлинип қалған бу сәбий гөдәкләрниң болса һөкүмәт башқурушидики дарилетамларға йоллап берилидиғанлиқидәк мәнзирини баян қилиш арқилиқ, бу ишларниң тоқулма һекайиләрдики қабаһәтлик тәсвирләр әмәс, бәлки һазирқи замандики уйғурларниң күндилик һаяти икәнликини тәкитләп өтти.

У шуниңдин кейин хитай һөкүмитиниң уйғурларға зиянкәшлик қилишиниң мушу йеқинда башланған һадисә әмәсликини, буниң өзи шу хилдики әмгәк лагерлирида дуняға кәлгән вақитлардила аллиқачан башлинип болғанлиқини, 1980-йилларға кәлгәндә болса уйғурларға қисқа муддәтлик «қисмән әркинлик» муһити несип болғанлиқини, әмма 1990-йиллардин башлап бу «әркинлик» ниң тәдриҗий ғайиб болғанлиқини, хитай һөкүмитиниңму өзиниң әсли қияпитини ашкарилап әң рәзил бир һакимийәт шәклидә оттуриға чиққанлиқини, 2009-йилидин кейин болса хитай һөкүмитиниң «әсәбийликкә қарши күрәш қилиш» намида иҗтимаий контроллуқни һәрбийләштүрүп чиққанлиқини баян қилиш арқилиқ һазирқи зор көләмлик сиясий бастурушниң арқа көрүнүшини тәсвирләп бәрди.

Нурий түркәл йиғин әһлигә уйғурлар һазир дуч келиватқан юқири пән-техникилиқ контроллуқ, һәммила йәрни қаплиған көзитиш камералири, барлиқ шәхсийәт һоқуқлириниң игиливелиниши қатарлиқларни, хитай һөкүмитиниң өткән икки йилниң ичидила икки милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамап болғанлиқини, бу санниң болса пүткүл норвегийә аһалисиниң йеримиға тоғра келидиғанлиқини, мушунчә көп адәмни қамивалған лагерларда уйғурларниң «иҗтимаий қайта қуруш» басқучидин өтүватқанлиқи, хитай һөкүмитиниң болса уйғурларни зор көләмдә қирғин қилиш орниға мушу хилдики усуллар арқилиқ «уйғурлар мәсилисини ахирқи һесабта бир яқлиқ қилиш» қа атланғанлиқини баян қилди. У, шундақ туруқлуқ хитай һөкүмитиниң бу лагерларни «кәспий тәрбийәләш мәркизи» дәп атап келиватқанлиқини, әмма буниң маһийәттә 2-дуня урушидин буянқи әң зор көләмлик лагерлар системисини барлиққа кәлтүргәнликини, әйни вақиттиму натсистлар германийәсиниң 750 миң йәһудийни лагерларға қамаш арқилиқ иш башлиғанлиқини, бәзи мутәхәссисләрниң болса уйғурлар дияридики бу лагерларни сабиқ совет иттипақиниң 1930-йиллиридики гулаг лагерлириға охшитиватқанлиқини баян қилип, әйни вақитта «әмди қайтиланмайду!» дәп җакарланған тарихий паҗиәниң уйғурлар «шәрқий түркистан» дәп атайдиған бу маканда дәл мушу минутларда қайтилиниватқанлиқини әсләтти.

Нурий түркәл ахирида хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бу хилдики иҗтимаий контроллуқ синақлириниң аллиқачан камбодзһадин таки венезуелағичә болған 18 дөләткә кеңийип болғанлиқини, бу хил қәбиһ усулниң болса ашу дөләтләрдики авам пуқраларни назарәт қилишқа тәдбиқлиниватқанлиқини, шу сәвәбтин хитайниң һазир уйғурларға йүргүзүватқан зулумлирини тохтатмиғанда буниң ақивәттә пүткүл инсанлар үчүн бир зор апәт болидиғанлиқини алаһидә тәкитләп өтти.


Мәлум болушичә, «осло әркинлик мунбири» йиғиниға һәр йили җай-җайлардики даңлиқ шәхсләр тәклип қилинидиған болуп, буниң ичидә баш министирлар, дөләт рәислири, нобел мукапати саһиблири, пулитзер мукапатиға еришкән даңлиқ язғучилар, хәлқарада даң чиқарған тәнһәрикәтчиләр қатарлиқ кишиләр бар икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт