"Oslo erkinlik munbiri" de Uyghurlar mesilisi tonushturuldi

Muxbirimiz eziz
2019-05-28
Élxet
Pikir
Share
Print
"Oslo erkinlik munbiri" yighinida nuriy türkel yighin ehlige Uyghurlarning ehwalini yene bir qétim janliq we tesirlik qilip tonushturdi. 2019-Yili 27-may, norwégiye.
"Oslo erkinlik munbiri" yighinida nuriy türkel yighin ehlige Uyghurlarning ehwalini yene bir qétim janliq we tesirlik qilip tonushturdi. 2019-Yili 27-may, norwégiye.
Photo: RFA

Bash shtabi nyu-york shehiridiki "Kishilik hoquq fondi" 2009-yilidin buyan oslo shehiride yilda bir qétim "Oslo erkinlik munbiri" yighini échip kéliwatqan bolup, yighinda nuqtiliq qilip kishilik hoquqning ayaq-asti bolushi, hakimmutleq hökümetlerning eng yéqinqi ehwaligha qarap chiqish qatarliq mesililer muhakime qilinidu.

27-Maydin 29-mayghiche échilidighan bu yilliq yighin lerzan muzika sadasi ichide bashlandi. Insaniy muhebbetning ulughluqi we dunyaning güzelliki tolimu nepislik bilen zich jipsilashqan küy zaldiki kishilerning yürek tarini qattiq chekkenliki olturghanlarning chiray ipadiliridin mana men, depla chiqip turatti.

Shuningdin kéyin yighin bashqurghuchi norwégiyening tashqi ishlar ministiri mariye söréydini sehnige teklip qildi. U sözide nuqtiliq qilip nöwette kishilik hoquqni qoghdashning dunyawi ölchem bolup qalghanliqini, bu mesilide pütün dunyaning, herqaysi hökümetlerning, shundaqla barliq shexslerning birlikte küch chiqirishi lazim ikenlikini, bolupmu hazir yerlik xelqler rayonidiki kishilik hoquqni himaye qilghuchilarning ziyankeshlikke uchrishi barghanséri éghirlawatqanliqini alahide tekitlep ötti. Shuning bilen birge norwégiyening hemde herqaysi hökümetlerning bu mesilide emeliy heriketke ötüshi lazimliqini körsetti.

Yighinning küntertiwi boyiche, yighin bashqurghuchi tunji bolup söz témisini Uyghurlar mesilisige yötkidi.

Yighin riyasetchisi aldi bilen yighin ehlining huzurigha Uyghurlar heqqidiki qisqa filimni hediye qildi. Bu filimda asasliqi Uyghur adwokat nuriy türkel muhajirettiki Uyghurlar "Sherqiy türkistan" dep ataydighan bu zéminda yashawatqan Uyghurlarning nöwette siyasiy, iqtisadiy, medeniyet jehetlerde qandaq basturush we zulumlargha duch kéliwatqanliqi, bolupmu shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan Uyghurlardiki barche meniwiyet durdanilirini "Esebiylik" ke baghlap, "Üch xil küchler" ge zerbe bérish, térrorluqqa qarshi turush namida yoqitiwatqanliqi, milyonlarche kishini lagérlargha qamashni bolsa mushu tedbirlerning éhtiyaji, dep chüshendürüwatqanliqini ammibab shekilde tolimu tesirlik bayan qilghan idi.

Shuningdin kéyin adwokat nuriy türkel köpchilikning alqish sadasi ichide sehnige chiqip, "Uyghurlar duch kéliwatqan bohran: xitayning medeniyet qirghinchiliqi" dégen témidiki qisqa nutqini bashlidi. U aldi bilen yighin ehlige öz perzentini mektepke élip mangghan ata-anilarning Uyghur bolghanliqi üchünla her birer-ikki yüz qedemde bir qétim kimlik tekshürüshidin ötidighanliqi, mekteptiki gödeklerni bolsa oqutquchilar gepke salghan bolup ata-anilirining öyde namaz oquydighan yaki oqumaydighanliqi dégendek ishlarni soraydighanliqi, bu gödeklerning bilmestin dep salghan gepliri üchün ashu ata-anilarning lagérlargha élip kétilidighanliqi, tirik yétimge aylinip qalghan bu sebiy gödeklerning bolsa hökümet bashqurushidiki daril'étamlargha yollap bérilidighanliqidek menzirini bayan qilish arqiliq, bu ishlarning toqulma hékayilerdiki qabahetlik teswirler emes, belki hazirqi zamandiki Uyghurlarning kündilik hayati ikenlikini tekitlep ötti.

U shuningdin kéyin xitay hökümitining Uyghurlargha ziyankeshlik qilishining mushu yéqinda bashlan'ghan hadise emeslikini, buning özi shu xildiki emgek lagérlirida dunyagha kelgen waqitlardila alliqachan bashlinip bolghanliqini, 1980-yillargha kelgende bolsa Uyghurlargha qisqa muddetlik "Qismen erkinlik" muhiti nésip bolghanliqini, emma 1990-yillardin bashlap bu "Erkinlik" ning tedrijiy ghayib bolghanliqini, xitay hökümitiningmu özining esli qiyapitini ashkarilap eng rezil bir hakimiyet sheklide otturigha chiqqanliqini, 2009-yilidin kéyin bolsa xitay hökümitining "Esebiylikke qarshi küresh qilish" namida ijtima'iy kontrolluqni herbiyleshtürüp chiqqanliqini bayan qilish arqiliq hazirqi zor kölemlik siyasiy basturushning arqa körünüshini teswirlep berdi.

Nuriy türkel yighin ehlige Uyghurlar hazir duch kéliwatqan yuqiri pen-téxnikiliq kontrolluq, hemmila yerni qaplighan közitish kaméraliri, barliq shexsiyet hoquqlirining igiliwélinishi qatarliqlarni, xitay hökümitining ötken ikki yilning ichidila ikki milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamap bolghanliqini, bu sanning bolsa pütkül norwégiye ahalisining yérimigha toghra kélidighanliqini, mushunche köp ademni qamiwalghan lagérlarda Uyghurlarning "Ijtima'iy qayta qurush" basquchidin ötüwatqanliqi, xitay hökümitining bolsa Uyghurlarni zor kölemde qirghin qilish ornigha mushu xildiki usullar arqiliq "Uyghurlar mesilisini axirqi hésabta bir yaqliq qilish" qa atlan'ghanliqini bayan qildi. U, shundaq turuqluq xitay hökümitining bu lagérlarni "Kespiy terbiyelesh merkizi" dep atap kéliwatqanliqini, emma buning mahiyette 2-dunya urushidin buyanqi eng zor kölemlik lagérlar sistémisini barliqqa keltürgenlikini, eyni waqittimu natsistlar gérmaniyesining 750 ming yehudiyni lagérlargha qamash arqiliq ish bashlighanliqini, bezi mutexessislerning bolsa Uyghurlar diyaridiki bu lagérlarni sabiq sowét ittipaqining 1930-yilliridiki gulag lagérlirigha oxshitiwatqanliqini bayan qilip, eyni waqitta "Emdi qaytilanmaydu!" dep jakarlan'ghan tarixiy paji'ening Uyghurlar "Sherqiy türkistan" dep ataydighan bu makanda del mushu minutlarda qaytiliniwatqanliqini esletti.

Nuriy türkel axirida xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan bu xildiki ijtima'iy kontrolluq sinaqlirining alliqachan kambodzhadin taki wénézu'élaghiche bolghan 18 döletke kéngiyip bolghanliqini, bu xil qebih usulning bolsa ashu döletlerdiki awam puqralarni nazaret qilishqa tedbiqliniwatqanliqini, shu sewebtin xitayning hazir Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumlirini toxtatmighanda buning aqiwette pütkül insanlar üchün bir zor apet bolidighanliqini alahide tekitlep ötti.


Melum bolushiche, "Oslo erkinlik munbiri" yighinigha her yili jay-jaylardiki dangliq shexsler teklip qilinidighan bolup, buning ichide bash ministirlar, dölet re'isliri, nobél mukapati sahibliri, pulitzér mukapatigha érishken dangliq yazghuchilar, xelq'arada dang chiqarghan tenheriketchiler qatarliq kishiler bar iken.

Toluq bet