Тйәнәнмин қирғинчилиқиниң 30 йиллиқ хатирисидә өркәш дөләт (2)

Мухбиримиз меһрибан
2019-06-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1989‏-Йили хитайда партлиған тйәнәнмен оқуғучилар намайишиға йетәкчилик қилған оқуғучилар рәһбәрлириниң бири өркәш дөләт әпәнди мухбирниң зияритини қобул қилмақта. 2019-Йили 22-май, тәйбей тәйвән.
1989‏-Йили хитайда партлиған тйәнәнмен оқуғучилар намайишиға йетәкчилик қилған оқуғучилар рәһбәрлириниң бири өркәш дөләт әпәнди мухбирниң зияритини қобул қилмақта. 2019-Йили 22-май, тәйбей тәйвән.
AP

Өркәш дөләт өткән һәптә 1989-йилидики тйәнәнмин оқуғучилар һәрикитиниң 30 йиллиқини хатириләш әснасида америкаға йетип кәлгән.

Өркәш дөләт таратқуларниң зияритини қобул қилғанда вә хатириләш паалийәтлиридики нутуқлирида буниңдин 30 йил илгирики тйәнәнмин оқуғучилар һәрикитини қайта хуласиләп, америка қатарлиқ ғәрб дөләтлирини «хитай тинч йол билән демократийәлишиду» дегән хата қараштин үмид күтмәсликкә чақирған. 

Өркәш дөләт баянлирида хитайниң 30 йилдин буян ғәрб демократик дөләтлири күткәндәк демократийә йолиға маңмиғанлиқини, бәлки униң әксичә күнсайин мустәбитлишип, йеңичә һакиммутләқлиқниң моделини дуняға көрситиватқанлиқини тәкитләп өткән.

2-Июн күни өркәш дөләт «германийә авази» ниң зияритини қобул қилғинида «хитайдәк мундақ бир мустәбит һакимийәтниң бу қәдәр күчлиниши әмәлийәттә 1989-йилдики тйәнәнмин оқуғучилар һәрикити бастурулғандин кейин дуняниң хитайға йол қоюши билән башланған,» дегән.

Өркәш дөләт 1989-йилдин кейинки хитай вәзийити һәққидә хуласә чиқирип, нөвәттә пүткүл хитай миқясида пуқраларниң сөз-әркинликини өз ичигә алған әң әқәллий кишилик һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә болуватқанлиқини, болупму хитайниң уйғурларға қарита дөләт террорлуқи сияситини йүргүзүватқанлиқини, бүгүнки күндә милйонлиған уйғурларниң җаза лагерлирида азаб чекиватқанлиқини баян қилип өткән.

У йәнә хитайниң мустәбит реҗимидин қечип чәтәлләрдә яшашқа мәҗбур болған уйғурларниң болса бүгүнки күндә вәтәндә қалған ата-ана, уруқ-туғқанлири биләнму көрүшәлмәйдиғанлиқини алаһидә тилға елип, дуня җамаәтчиликиниң бу әһвалларға җиддий көңүл бөлүшини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Өркәш дөләт йәнә «америка авази» ниң зияритини қобул қилғинида хитай һөкүмитиниң өзигә охшаш чәтәлләргә қечип чиққан сәрхилләрни хитай чеграсидин киргүзмәслик, уларниң вәтәндә қалған ата-анилири вә уруқ-туғқанлирини тәқиб астиға елиш, уларға паспорт беҗирип бәрмәслик қатарлиқ йоллар арқилиқ давамлиқ өч елип келиватқанлиқини билдүргән. У йәнә муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларниң әркин дуняда турупму хитай һөкүмитиниң изчил һалдики тәһдитлиригә дуч келиватқанлиқини илгири сүргән.

6-Июн күни америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән уйғурлар темисидики муһакимә йиғинида сөзгә тәклип қилинған өркәш дөләт тәсирлик нутуқ сөзләп, йиғин қатнашчилирини һаяҗанға салған.

Өркәш дөләт аввал уйғур тилида сөз қилип, өзиниң уйғурлар дуч келиватқан қийин вәзийәткә болған қарашлирини оттуриға қойған. У лагерлардики уйғур тутқунларни азадлиққа ериштүрүш үчүн көпчилик билән бирликтә күрәш қилидиғанлиқини билдүргән. У мундақ дегән: «салам қериндашлар, вәтәндашлар, ака-ука достлирим, алдинқи күни дуня уйғур қурултийиниң мукапат алған күни болди. Биз бүгүн буни тәбриклишимиз керәк иди. Әмма вәтәнниң бүгүнки әһвалини ойлиғинимизда һәммимизниң көңлимиз зедә. Һәм биз қилидиған ишлар җиқ. Шуңа биз вәтәндашлиримизни лагерлардин чиқириш үчүн бирликтә тиришайли.»

Өркәш дөләт инглизчә сөзлигән сөзидә аввал дуня уйғур қурултийиниң бу йилларда уйғурларниң әркинлики үчүн елип барған паалийәтлиригә юқири баһа бәргән. 

Андин у әркинлик үчүн күрәш йолиниң мушәққәтлик бир җәрян икәнликини тәкитлигән. У 1989-йилдики тйәнәнмин оқуғучилар һәрикити мәзгилидә өзиниң интайин яш бир оқуғучи икәнликини, әйни вақиттики оқуғучилар намайишини пүткүл дуняниң қоллиғанлиқини, хитай пуқралириниңму намайиш қиливатқан оқуғучиларниң арқисида турғанлиқини, өзи хитай оқуғучиларға йетәкчилик қилған бирқанчә айда һечқачан кәмситилишкә учримиғанлиқини, бәлки шу вақиттики хитай пуқралириниң демократийә тәләп қилған оқуғучиларниң тәрипидә турғанлиқини алаһидә тәкитләп өткән.

У сөзидә хитай һөкүмитиниң демократийә йолиға меңишидин әмди үмид күтмәсликни, хитайниң нөвәттә һакиммутләқ моделини дуняға йейишқа урунуватқанлиқини, америка башчилиқидики демократик әлләрниң әмди хитайға қарита җиддий тәдбир қолланмиса болмайдиғанлиқини илгири сүргән.

У сөзидә америка қатарлиқ ғәрб демократик дөләтлириниң өткән 30 йилдин буян хитайға қаратқан сияситидә еғир хаталиқ өткәнликини тилға алған. Йәнә ғәрб әллириниң хитай билән болған тиҗарий мунасивәтләрдә мәнпәәтни дәп кишилик һоқуқни бир яққа қайрип қоймаслиқни тәләп қилған.

Өркәш дөләт америкадики қара тәнликләрниң мәшһур рәһбири мартен лутер киңниң сөзлиридин нәқил кәлтүрүп, «тйәнәнмин қирғинчилиқиниң 30 йиллиқи хатирилиниватқан бүгүнки күндә дуняни шәрқий түркистандики лагерларға қамалған милйонларчә хәлқни унтуп қалмаслиқ» қа чақирған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт