Tyen'enmin qirghinchiliqining 30 yilliq xatiriside örkesh dölet (2)

Muxbirimiz méhriban
2019-06-10
Élxet
Pikir
Share
Print
1989‏-Yili xitayda partlighan tyen'enmén oqughuchilar namayishigha yétekchilik qilghan oqughuchilar rehberlirining biri örkesh dölet ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 22-may, teybéy teywen.
1989‏-Yili xitayda partlighan tyen'enmén oqughuchilar namayishigha yétekchilik qilghan oqughuchilar rehberlirining biri örkesh dölet ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 22-may, teybéy teywen.
AP

Örkesh dölet ötken hepte 1989-yilidiki tyen'enmin oqughuchilar herikitining 30 yilliqini xatirilesh esnasida amérikagha yétip kelgen.

Örkesh dölet taratqularning ziyaritini qobul qilghanda we xatirilesh pa'aliyetliridiki nutuqlirida buningdin 30 yil ilgiriki tyen'enmin oqughuchilar herikitini qayta xulasilep, amérika qatarliq gherb döletlirini "Xitay tinch yol bilen démokratiyelishidu" dégen xata qarashtin ümid kütmeslikke chaqirghan. 

Örkesh dölet bayanlirida xitayning 30 yildin buyan gherb démokratik döletliri kütkendek démokratiye yoligha mangmighanliqini, belki uning eksiche künsayin mustebitliship, yéngiche hakimmutleqliqning modélini dunyagha körsitiwatqanliqini tekitlep ötken.

2-Iyun küni örkesh dölet "Gérmaniye awazi" ning ziyaritini qobul qilghinida "Xitaydek mundaq bir mustebit hakimiyetning bu qeder küchlinishi emeliyette 1989-yildiki tyen'enmin oqughuchilar herikiti basturulghandin kéyin dunyaning xitaygha yol qoyushi bilen bashlan'ghan," dégen.

Örkesh dölet 1989-yildin kéyinki xitay weziyiti heqqide xulase chiqirip, nöwette pütkül xitay miqyasida puqralarning söz-erkinlikini öz ichige alghan eng eqelliy kishilik heq-hoquqlirining depsende boluwatqanliqini, bolupmu xitayning Uyghurlargha qarita dölet térrorluqi siyasitini yürgüzüwatqanliqini, bügünki künde milyonlighan Uyghurlarning jaza lagérlirida azab chékiwatqanliqini bayan qilip ötken.

U yene xitayning mustebit réjimidin qéchip chet'ellerde yashashqa mejbur bolghan Uyghurlarning bolsa bügünki künde wetende qalghan ata-ana, uruq-tughqanliri bilenmu körüshelmeydighanliqini alahide tilgha élip, dunya jama'etchilikining bu ehwallargha jiddiy köngül bölüshini ümid qilidighanliqini bildürgen.

Örkesh dölet yene "Amérika awazi" ning ziyaritini qobul qilghinida xitay hökümitining özige oxshash chet'ellerge qéchip chiqqan serxillerni xitay chégrasidin kirgüzmeslik, ularning wetende qalghan ata-aniliri we uruq-tughqanlirini teqib astigha élish, ulargha pasport béjirip bermeslik qatarliq yollar arqiliq dawamliq öch élip kéliwatqanliqini bildürgen. U yene muhajirette yashawatqan Uyghurlarning erkin dunyada turupmu xitay hökümitining izchil haldiki tehditlirige duch kéliwatqanliqini ilgiri sürgen.

6-Iyun küni amérika dölet mejliside ötküzülgen Uyghurlar témisidiki muhakime yighinida sözge teklip qilin'ghan örkesh dölet tesirlik nutuq sözlep, yighin qatnashchilirini hayajan'gha salghan.

Örkesh dölet awwal Uyghur tilida söz qilip, özining Uyghurlar duch kéliwatqan qiyin weziyetke bolghan qarashlirini otturigha qoyghan. U lagérlardiki Uyghur tutqunlarni azadliqqa érishtürüsh üchün köpchilik bilen birlikte küresh qilidighanliqini bildürgen. U mundaq dégen: "Salam qérindashlar, wetendashlar, aka-uka dostlirim, aldinqi küni dunya Uyghur qurultiyining mukapat alghan küni boldi. Biz bügün buni tebriklishimiz kérek idi. Emma wetenning bügünki ehwalini oylighinimizda hemmimizning könglimiz zéde. Hem biz qilidighan ishlar jiq. Shunga biz wetendashlirimizni lagérlardin chiqirish üchün birlikte tirishayli."

Örkesh dölet in'glizche sözligen sözide awwal dunya Uyghur qurultiyining bu yillarda Uyghurlarning erkinliki üchün élip barghan pa'aliyetlirige yuqiri baha bergen. 

Andin u erkinlik üchün küresh yolining musheqqetlik bir jeryan ikenlikini tekitligen. U 1989-yildiki tyen'enmin oqughuchilar herikiti mezgilide özining intayin yash bir oqughuchi ikenlikini, eyni waqittiki oqughuchilar namayishini pütkül dunyaning qollighanliqini, xitay puqraliriningmu namayish qiliwatqan oqughuchilarning arqisida turghanliqini, özi xitay oqughuchilargha yétekchilik qilghan birqanche ayda héchqachan kemsitilishke uchrimighanliqini, belki shu waqittiki xitay puqralirining démokratiye telep qilghan oqughuchilarning teripide turghanliqini alahide tekitlep ötken.

U sözide xitay hökümitining démokratiye yoligha méngishidin emdi ümid kütmeslikni, xitayning nöwette hakimmutleq modélini dunyagha yéyishqa urunuwatqanliqini, amérika bashchiliqidiki démokratik ellerning emdi xitaygha qarita jiddiy tedbir qollanmisa bolmaydighanliqini ilgiri sürgen.

U sözide amérika qatarliq gherb démokratik döletlirining ötken 30 yildin buyan xitaygha qaratqan siyasitide éghir xataliq ötkenlikini tilgha alghan. Yene gherb ellirining xitay bilen bolghan tijariy munasiwetlerde menpe'etni dep kishilik hoquqni bir yaqqa qayrip qoymasliqni telep qilghan.

Örkesh dölet amérikadiki qara tenliklerning meshhur rehbiri martén lutér kingning sözliridin neqil keltürüp, "Tyen'enmin qirghinchiliqining 30 yilliqi xatiriliniwatqan bügünki künde dunyani sherqiy türkistandiki lagérlargha qamalghan milyonlarche xelqni untup qalmasliq" qa chaqirghan.

Toluq bet